Ćwiczenie: Klasyfikacja i porównanie systemów politycznych

Systemy polityczne

Autor

Afiliacja

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Wprowadzenie

Pierwszy wykład wprowadził zestaw pojęć i typologii, za pomocą których politolodzy opisują i porównują systemy polityczne: typy reżimów (Juan Linz), formy rządów, typologię systemów partyjnych Giovanniego Sartoriego, rodziny systemów wyborczych wraz z prawem Maurice’a Duvergera, strukturę terytorialną państwa oraz Weberowskie typy legitymizacji władzy. Celem niniejszego ćwiczenia jest przełożenie tych narzędzi z poziomu definicji na poziom praktycznej analizy realnych państw.

Pracując w grupach, otrzymacie zestaw konkretnych krajów i dokonacie ich klasyfikacji oraz porównania według sześciu wymiarów omówionych na wykładzie. Nie chodzi o znalezienie “jedynej poprawnej” etykiety — wiele przypadków jest spornych, a wartość analizy tkwi w uzasadnieniu klasyfikacji za pomocą pojęć i nazwisk teoretyków oraz w świadomości, dlaczego dany przypadek bywa kwalifikowany różnie przez różnych badaczy.

Instrukcje

Czas na dyskusję: około 40 minut

Prezentacja: około 5 minut na grupę

Każda grupa otrzymuje od prowadzącego zestaw 3–4 krajów z poniższej puli. Waszym zadaniem jest sklasyfikować każdy z nich według sześciu wymiarów analizy (sekcja poniżej), a następnie wskazać podobieństwa i różnice między krajami w waszym zestawie. Przygotujcie krótką prezentację, w której uzasadnicie swoje klasyfikacje, odwołując się do pojęć i teoretyków z wykładu.

Pula krajów

• Polska
• Wielka Brytania
• Stany Zjednoczone
• Francja
• Niemcy
• Szwajcaria
• Węgry
• Rosja
• (opcjonalnie) Włochy, Hiszpania

Sugerowany podział na grupy

• Grupa 1: Polska, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone
• Grupa 2: Francja, Niemcy, Szwajcaria
• Grupa 3: Węgry, Rosja, Polska (jako punkt odniesienia — demokracja vs. przypadki sporne)

Prowadzący może zmodyfikować podział tak, aby każda grupa miała przynajmniej jeden przypadek “modelowy” (jednoznaczna demokracja) i jeden przypadek sporny lub niedemokratyczny — to ułatwi porównanie.

Zadanie

Dla każdego kraju w waszym zestawie ustalcie pozycję na sześciu wymiarach wymienionych poniżej. Dla każdego wymiaru:

1. Przypiszcie krajowi konkretną kategorię z typologii.
2. Wskażcie pojęcie lub teoretyka, na którym opieracie klasyfikację.
3. Zanotujcie, czy przypadek jest jednoznaczny, czy sporny — a jeśli sporny, jakie są argumenty za różnymi klasyfikacjami.

WAŻNE: Wymiary są ze sobą powiązane. Rodzina systemu wyborczego wpływa na typ systemu partyjnego (prawo Duvergera), forma rządów współgra ze strukturą terytorialną i typem legitymizacji, a typ reżimu wyznacza, czy pozostałe kategorie w ogóle działają tak, jak zakładają podręcznikowe modele (np. w reżimie autorytarnym “wybory proporcjonalne” mogą być fasadą). Zwracajcie uwagę na te zależności — to one czynią analizę porównawczą interesującą.

Wymiary analizy

1. Typ reżimu

Sklasyfikujcie każdy kraj jako reżim demokratyczny, hybrydowy, autorytarny lub totalitarny. Wykorzystajcie rozróżnienia Juana Linza (zwłaszcza między autorytaryzmem a totalitaryzmem) oraz współczesne kategorie pośrednie: autorytaryzm konkurencyjny (Steven Levitsky i Lucan Way), autorytaryzm wyborczy (Andreas Schedler) i demokracja nieliberalna (Fareed Zakaria).

Pytania do dyskusji:

• Czy w danym kraju odbywają się wolne i uczciwe wybory? Czy istnieje realna rywalizacja o władzę?
• Czy chronione są prawa i wolności obywatelskie, niezależność sądów i pluralizm mediów?
• Gdzie przebiega granica między “ułomną demokracją” a “reżimem hybrydowym”? Po której stronie umieścilibyście wasze przypadki sporne i dlaczego?

2. Forma rządów

Sklasyfikujcie każdy kraj jako system parlamentarny, prezydencki, semiprezydencki (mieszany) lub komitetowy (dyrektorialny).

Pytania do dyskusji:

• Czy szef rządu i głowa państwa to ta sama osoba, czy dwa odrębne urzędy?
• Przed kim odpowiada politycznie rząd — przed parlamentem, przed prezydentem, czy przed obydwoma?
• Jak głowa państwa dochodzi do urzędu (wybory powszechne, wybór przez parlament)?
• W przypadkach mieszanych: jak rozkłada się władza w okresach kohabitacji?

3. Typ systemu partyjnego

Wykorzystajcie typologię Giovanniego Sartoriego: system jednopartyjny, hegemoniczny, partii dominującej, dwupartyjny, umiarkowanie wielopartyjny i spolaryzowany wielopartyjny.

Pytania do dyskusji:

• Ile partii ma realne znaczenie (liczy się nie tylko liczba, ale i potencjał koalicyjny oraz potencjał szantażu)?
• Czy rywalizacja jest dośrodkowa (umiarkowana) czy odśrodkowa (spolaryzowana)?
• Czy występuje partia hegemoniczna (dopuszczająca inne partie tylko jako satelity) czy partia dominująca (regularnie wygrywająca w warunkach realnej rywalizacji)?

4. Rodzina systemu wyborczego

Sklasyfikujcie system wyborczy izby pierwszej jako większościowy, proporcjonalny lub mieszany. Odnieście wyniki do prawa Duvergera (system większościowy sprzyja dwupartyjności, proporcjonalny — wielopartyjności).

Pytania do dyskusji:

• Jaka jest formuła przeliczania głosów na mandaty (np. FPTP, metoda D’Hondta, MMP)?
• Czy występuje próg wyborczy? Jakiej jest wysokości?
• Czy zaobserwowany typ systemu partyjnego potwierdza, czy podważa przewidywania prawa Duvergera dla danego kraju?

5. Struktura terytorialna

Sklasyfikujcie każdy kraj jako państwo unitarne, unitarne zdecentralizowane lub federalne.

Pytania do dyskusji:

• Czy jednostki niższego szczebla (regiony, landy, kantony, stany) mają konstytucyjnie gwarantowaną autonomię i własne kompetencje, czy działają na podstawie kompetencji delegowanych przez centrum?
• Jaka jest rola izby drugiej parlamentu w reprezentowaniu interesów terytorialnych?
• Czy struktura terytorialna mnoży “graczy wetujących” (veto players) i jak wpływa to na zdolność państwa do działania?

6. Typ legitymizacji

Wykorzystajcie trzy typy panowania prawomocnego Maxa Webera: legalno-racjonalny, tradycyjny i charyzmatyczny. Pamiętajcie, że są to typy idealne — realne systemy łączą zwykle kilka źródeł legitymizacji.

Pytania do dyskusji:

• Na czym opiera się prawomocność władzy: na prawie i procedurach, na tradycji i ciągłości, czy na osobistym autorytecie przywódcy?
• Jaką rolę odgrywa legitymizacja oparta na wynikach (skuteczność rządzenia, “legitymizacja przez efekty”)?
• Czy w przypadkach hybrydowych lub autorytarnych nie dominuje legitymizacja charyzmatyczna lub plebiscytarna kosztem legalno-racjonalnej?

Format odpowiedzi

Przygotujcie dwa elementy.

1. Tabela porównawcza

Wypełnijcie tabelę, w której wiersze to kraje z waszego zestawu, a kolumny to sześć wymiarów analizy. Dla każdej komórki podajcie krótką etykietę (np. “semiprezydencki”, “proporcjonalny D’Hondt, próg 5%”, “federalne”).

Kraj	Typ reżimu	Forma rządów	System partyjny	System wyborczy	Struktura terytorialna	Legitymizacja
…

2. Uzasadnienie i porównanie

W formie krótkiej prezentacji (około 5 minut):

• Uzasadnijcie najtrudniejsze klasyfikacje, odwołując się do konkretnych teoretyków i pojęć.
• Wskażcie przypadki sporne w waszym zestawie i wyjaśnijcie, dlaczego można je zaklasyfikować na więcej niż jeden sposób.
• Porównajcie kraje: które są do siebie najbardziej podobne, a które najbardziej się różnią — i na których wymiarach?
• Wskażcie zależności między wymiarami (np. jak system wyborczy kształtuje system partyjny w waszych krajach).

Wskazówki

Przy klasyfikacji odwołujcie się do następujących teoretyków i pojęć z wykładu:

• Juan Linz — rozróżnienie autorytaryzmu i totalitaryzmu; pluralizm ograniczony, mentalność zamiast ideologii, demobilizacja w reżimach autorytarnych.
• Steven Levitsky i Lucan Way — autorytaryzm konkurencyjny: instytucje demokratyczne formalnie istnieją, ale “boisko gry” jest tak przechylone, że rywalizacja przestaje być uczciwa.
• Andreas Schedler — autorytaryzm wyborczy; Fareed Zakaria — demokracja nieliberalna (wybory bez liberalnych gwarancji praw i rządów prawa).
• Giovanni Sartori — typologia systemów partyjnych oparta na liczbie partii i dystansie ideologicznym (polaryzacji); pojęcia potencjału koalicyjnego i potencjału szantażu.
• Maurice Duverger — prawo wiążące formułę wyborczą z liczbą partii (mechaniczne i psychologiczne efekty ordynacji).
• Arend Lijphart (Patterns of Democracy) — rozróżnienie demokracji większościowej (westminsterskiej) i konsensualnej; przydatne przy porównywaniu Wielkiej Brytanii ze Szwajcarią czy Niemcami.
• Max Weber — trzy typy panowania prawomocnego (legalno-racjonalne, tradycyjne, charyzmatyczne).

Podpowiedź dotycząca przypadków granicznych: niektóre kraje w puli są przedmiotem żywej debaty w literaturze. Nie unikajcie tych sporów — wręcz przeciwnie, to one są najciekawsze. Zastanówcie się szczególnie nad formą rządów w Polsce (parlamentarno-gabinetowa czy semiprezydencka?) oraz nad typem reżimu na Węgrzech (jeszcze demokracja nieliberalna czy już autorytaryzm konkurencyjny?).