Ćwiczenie: Klasyfikacja i porównanie systemów politycznych
Systemy polityczne
Na czym polega to ćwiczenie
Porównujecie dwa państwa według czterech wymiarów omówionych na wykładzie — formy rządów, systemu wyborczego, systemu partyjnego i struktury terytorialnej — a następnie sprawdzacie, jak wasze klasyfikacje układają się w modele demokracji Arenda Lijpharta i czy potwierdzają prawo Duvergera.
Pracujecie w sześciu grupach po 4–5 osób. Każda para państw trafia do dwóch grup, które pracują niezależnie od siebie. Na forum nie będzie prezentacji: zestawimy klasyfikacje obu grup i zatrzymamy się tylko tam, gdzie się różnią — bo właśnie tam leżą przypadki sporne.
| Grupy | Para państw |
|---|---|
| 1 i 2 | Wielka Brytania — Szwajcaria |
| 3 i 4 | Stany Zjednoczone — Francja |
| 5 i 6 | Polska — Niemcy |
Wszystko, czego potrzebujecie, znajduje się w tym arkuszu: skrót typologii z wykładu oraz fakty o każdym państwie (stan na wrzesień 2026 roku). Nie szukajcie niczego w internecie — zadanie polega na klasyfikowaniu, nie na zbieraniu danych.
Harmonogram
| Etap | Czas | Tryb pracy |
|---|---|---|
| Podział na grupy i lektura faktów o waszej parze | 3 min | indywidualnie |
| Zadanie 1 — klasyfikacja | 10 min | w podgrupach: 2–3 osoby na jedno państwo |
| Zadanie 2 — porównanie pary | 5 min | cała grupa |
| Zadanie 3 — porównanie na forum | 12 min | plenum |
Skrót typologii
| Wymiar | Kategorie | Pytanie rozstrzygające |
|---|---|---|
| Forma rządów | parlamentarna · prezydencka · semiprezydencka (mieszana) · komitetowa (dyrektorialna) | Przed kim odpowiada rząd i skąd pochodzi mandat głowy państwa? |
| System wyborczy (izba niższa) | większościowy · proporcjonalny · mieszany | W jaki sposób głosy zamieniają się w mandaty? |
| System partyjny (Giovanni Sartori) | jednopartyjny · hegemoniczny · partii dominującej · dwupartyjny · umiarkowany wielopartyjny · spolaryzowany wielopartyjny | Ile partii się liczy (potencjał koalicyjny i potencjał szantażu) i jak daleko są od siebie ideologicznie? |
| Struktura terytorialna | unitarna · unitarna zdecentralizowana · federalna | Czy regiony mają kompetencje gwarantowane konstytucją, czy nadane — i odwoływalne — przez centrum? |
Prawo Duvergera: ordynacja większościowa sprzyja dwupartyjności, proporcjonalna — wielopartyjności. Działa przez efekt mechaniczny (przeliczanie głosów na mandaty premiuje duże partie) i psychologiczny (wyborcy nie chcą „marnować głosu”).
Lijphart: w modelu większościowym władza jest skupiona (rządy jednej partii, ordynacja większościowa, centralizm); w modelu konsensualnym — rozproszona (koalicje, proporcjonalność, federalizm lub decentralizacja, kolegialność).
Fakty o państwach
Wielka Brytania
- Egzekutywa. Głową państwa jest dziedziczny monarcha. Premierem zostaje lider partii mającej większość w Izbie Gmin; rząd odpowiada przed Izbą Gmin i może zostać odwołany wotum nieufności.
- Wybory do Izby Gmin. 650 okręgów jednomandatowych; mandat zdobywa kandydat, który uzyskał najwięcej głosów (first-past-the-post).
- Wybory 2024 (głosy → mandaty). Partia Pracy 34% → 411; Konserwatyści 24% → 121; Reform UK 14% → 5; Liberalni Demokraci 12% → 72; Zieloni 7% → 4; Szkocka Partia Narodowa 2,5% → 9. Partia Pracy rządzi samodzielnie.
- Terytorium. Szkocja, Walia i Irlandia Północna mają od lat 1998–1999 własne parlamenty lub zgromadzenia i rządy (dewolucja). Utworzono je ustawami parlamentu w Westminsterze, który formalnie może je zmienić lub znieść. Anglia nie ma własnego parlamentu. Izba Lordów pochodzi z nominacji i nie reprezentuje regionów.
Szwajcaria
- Egzekutywa. Władzę wykonawczą sprawuje siedmioosobowa Rada Związkowa, wybierana przez obie izby parlamentu na czteroletnią kadencję. W trakcie kadencji nie można jej odwołać, a parlamentu nie można rozwiązać. Funkcję prezydenta Konfederacji co roku pełni inny członek Rady. Od dziesięcioleci miejsca w Radzie dzieli się między największe partie według tzw. formuły magicznej (obecnie: 2 SVP, 2 SP, 2 FDP, 1 Centrum).
- Wybory do Rady Narodowej. 200 posłów wybieranych proporcjonalnie z list partyjnych w 26 okręgach, którymi są kantony.
- Wybory 2023 (głosy → mandaty). Szwajcarska Partia Ludowa (SVP, prawica) 28% → 62; Socjaldemokraci (SP) 18% → 41; Liberałowie (FDP) 14% → 28; Centrum 14% → 29; Zieloni 10% → 23; Zieloni Liberałowie 8% → 10; pozostali → 7.
- Terytorium. 26 kantonów ma własne konstytucje, parlamenty, rządy i podatki; ich kompetencje gwarantuje konstytucja federalna. Druga izba — Rada Kantonów — liczy po dwóch przedstawicieli z każdego kantonu (po jednym z sześciu półkantonów). Ważne decyzje zapadają w referendach.
Stany Zjednoczone
- Egzekutywa. Prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu. Wybiera go na cztery lata kolegium elektorów wyłaniane w wyborach powszechnych w stanach. Kongres nie może go odwołać wotum nieufności — jedynie w trybie impeachmentu za przestępstwa. Członków gabinetu powołuje prezydent za zgodą Senatu; nie odpowiadają oni przed Kongresem.
- Wybory do Izby Reprezentantów. 435 okręgów jednomandatowych; w niemal wszystkich stanach mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów.
- Wybory 2024. Izba Reprezentantów: Republikanie 220 mandatów, Demokraci 215, pozostałe partie 0. W wyborach prezydenckich kandydaci dwóch głównych partii zdobyli łącznie ok. 98% głosów.
- Terytorium. 50 stanów ma własne konstytucje, parlamenty, gubernatorów i sądy; kompetencje niewymienione w konstytucji federalnej należą do stanów. Senat liczy po dwóch senatorów z każdego stanu, niezależnie od liczby ludności.
Francja
- Egzekutywa. Prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych (w dwóch turach) na pięć lat. Mianuje premiera, przewodniczy posiedzeniom rządu, w praktyce kieruje polityką zagraniczną i obronną i może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe. Premier i rząd odpowiadają przed Zgromadzeniem Narodowym, które może ich odwołać wotum nieufności.
- Wybory do Zgromadzenia Narodowego. 577 okręgów jednomandatowych i dwie tury. W pierwszej wygrywa kandydat z bezwzględną większością głosów; jeśli nikt jej nie zdobędzie, do drugiej tury przechodzą kandydaci, na których głosowało co najmniej 12,5% uprawnionych, a w drugiej wystarcza większość względna. Między turami partie często wycofują swoich kandydatów i popierają kandydatów sojuszników.
- Wybory 2024 (przedterminowe). Żaden blok nie zdobył większości (289 mandatów): lewicowy Nowy Front Ludowy — ok. 180 mandatów, obóz prezydencki — ok. 160, skrajnie prawicowe Zjednoczenie Narodowe z sojusznikami — ok. 140; resztę podzielili centroprawicowi Republikanie i mniejsze ugrupowania. Od tego czasu Francją rządzą kolejne rządy mniejszościowe; w grudniu 2024 roku Zgromadzenie po raz pierwszy od 1962 roku obaliło rząd w drodze wotum nieufności.
- Terytorium. Państwo o silnie scentralizowanej tradycji. Od reform z 1982 roku 18 regionów, a także departamenty i gminy mają wybierane rady i własne kompetencje — przyznane ustawą, bez własnej władzy ustawodawczej. Senat jest wybierany pośrednio, głównie przez radnych samorządowych.
Niemcy
- Egzekutywa. Prezydent federalny, wybierany przez Zgromadzenie Federalne (posłowie do Bundestagu i tyle samo delegatów landów), pełni funkcje głównie reprezentacyjne. Kanclerza wybiera Bundestag; odwołać go można tylko konstruktywnym wotum nieufności, czyli wybierając jednocześnie następcę.
- Wybory do Bundestagu. Każdy wyborca ma dwa głosy: na kandydata w jednym z 299 okręgów jednomandatowych i na listę partyjną. O tym, ile z 630 mandatów otrzymuje każda partia, decyduje proporcjonalnie głos na listę; obowiązuje próg 5% (albo zdobycie trzech mandatów okręgowych).
- Wybory 2025 (głosy → mandaty). CDU/CSU 28,5% → 208; AfD 20,8% → 152; SPD 16,4% → 120; Zieloni 11,6% → 85; Lewica 8,8% → 64; SSW (partia mniejszości duńskiej, zwolniona z progu) → 1. FDP (4,3%) i BSW (4,97%) zostały bez mandatów. Rządzi koalicja CDU/CSU i SPD; wszystkie pozostałe partie wykluczają współpracę z AfD.
- Terytorium. 16 krajów związkowych (landów) ma własne konstytucje, parlamenty i rządy; podział kompetencji między federacją a landami zapisano w Ustawie Zasadniczej. Druga izba — Bundesrat — składa się z przedstawicieli rządów landów, a jej zgoda jest konieczna dla ustaw dotyczących landów.
Polska
- Egzekutywa. Prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych (w dwóch turach) na pięć lat. Desygnuje premiera, ale rząd musi uzyskać wotum zaufania Sejmu; Rada Ministrów odpowiada przed Sejmem, który może ją odwołać tylko konstruktywnym wotum nieufności. Prezydent nie może odwołać rządu, może natomiast zawetować ustawę — Sejm odrzuca weto większością 3/5 głosów. Od sierpnia 2025 roku urząd sprawuje Karol Nawrocki, popierany przez PiS; rząd Donalda Tuska nie dysponuje w Sejmie większością 3/5.
- Wybory do Sejmu. 460 posłów wybieranych proporcjonalnie z list partyjnych w 41 okręgach wielomandatowych, metodą D’Hondta; próg wynosi 5% dla komitetów partyjnych i 8% dla koalicyjnych. Senat (100 senatorów) wybierany jest w okręgach jednomandatowych.
- Wybory 2023 (głosy → mandaty). PiS 35,4% → 194; Koalicja Obywatelska 30,7% → 157; Trzecia Droga (PSL i Polska 2050) 14,4% → 65; Lewica 8,6% → 26; Konfederacja 7,2% → 18. Rząd utworzyły KO, Trzecia Droga i Lewica.
- Terytorium. 16 województw, 380 powiatów i ok. 2,5 tys. gmin; samorządy mają organy wybierane w wyborach, własne budżety i zadania określone ustawami. Województwa nie mają własnych konstytucji ani władzy ustawodawczej, a Senat nie reprezentuje regionów.
Zadanie 1 — Klasyfikacja
Czas: 10 minut. Praca w podgrupach: 2–3 osoby na jedno państwo.
Podzielcie grupę na dwie podgrupy — każda bierze jedno państwo z waszej pary. Na podstawie faktów powyżej przypiszcie swojemu państwu jedną kategorię na każdym z czterech wymiarów i dopiszcie jedno zdanie uzasadnienia: który fakt przesądził o waszym wyborze. Jeżeli wahacie się między dwiema kategoriami, zapiszcie obie i wskażcie, co przemawia za każdą z nich.
| Wymiar | Kategoria | Uzasadnienie (fakt, który przesądził) |
|---|---|---|
| Forma rządów | ||
| System wyborczy | ||
| System partyjny | ||
| Struktura terytorialna |
Zadanie 2 — Porównanie pary
Czas: 5 minut. Praca w całej grupie.
Połączcie podgrupy, zestawcie obie tabele i odpowiedzcie wspólnie na trzy pytania.
- Lijphart. Które z waszych dwóch państw jest bliżej modelu większościowego, a które konsensualnego? Na którym wymiarze różnica jest największa, a na którym najmniejsza?
- Duverger. Czy w każdym z państw system partyjny jest taki, jakiego prawo Duvergera spodziewałoby się po ordynacji? Jeżeli nie — co mogło to zmienić? Tam, gdzie arkusz podaje wyniki w głosach i w mandatach, porównajcie odsetek głosów z odsetkiem mandatów największej partii.
- Komórka sporna. Wybierzcie jedną klasyfikację, co do której mieliście najwięcej wątpliwości, i przygotujcie jedno zdanie: co przemawia za waszą kategorią, a co za alternatywną.
Zadanie 3 — Porównanie na forum
Czas: 12 minut. Plenum.
Prowadzący wyświetli wspólną tabelę sześciu państw. Przy każdej parze:
- jedna z dwóch grup podaje swoje klasyfikacje — same etykiety, bez uzasadnień;
- druga grupa mówi tylko to, co zaklasyfikowała inaczej, i dlaczego;
- jedna z grup odpowiada na pytanie o Lijpharta.
Na koniec wrócimy do przypadku, który na wykładzie zostawiliśmy otwarty: czy Polska ma system parlamentarno-gabinetowy, czy semiprezydencki? Słuchając grup 5 i 6, zastanówcie się, czy odpowiedź zależy od tego, czy prezydent i większość sejmowa pochodzą z tego samego obozu — i porównajcie lata 2015–2023 z okresem kohabitacji, która trwa od grudnia 2023 roku (najpierw z prezydentem Andrzejem Dudą, od sierpnia 2025 roku — z Karolem Nawrockim).