Systemy polityczne — pojęcia i typy
Systemy polityczne
Wprowadzenie do przedmiotu
Przedmiot wprowadza w problematykę systemów politycznych rozumianych jako złożone układy instytucji państwowych, partii politycznych, organizacji i grup wpływu powiązanych wzajemnymi relacjami władzy oraz regułami formalnymi i nieformalnymi. Treści programowe obejmują sześć obszarów tematycznych:
- Systemy polityczne — pojęcia i typy.
- Demokratyczne systemy polityczne.
- Niedemokratyczne systemy polityczne.
- Konstytucja i system polityczny w Polsce; wartość praworządności.
- Państwo prawa: instytucje, procedury, ochrona praw i wolności.
- Rola mediów w systemie politycznym.
- Przyszłość i zagrożenia dla demokracji; autorytaryzmy XXI wieku (wykład: „Pięć kryzysów demokracji w XXI wieku”).
Rysunek 1 pokazuje program jako oś: siedem tematów, po nich 45-minutowe zajęcia powtórkowe, a na końcu egzamin w sesji. Pierwsze zajęcia wprowadzają pojęcia i typologie, z których korzystają wszystkie kolejne.
Zaliczenie przedmiotu ma formę egzaminu pisemnego złożonego z 50 pytań wielokrotnego wyboru, obejmującego wszystkie tematy omówione w trakcie zajęć. Każde pytanie zawiera cztery warianty odpowiedzi (A–D), z których tylko jeden jest prawidłowy, i jest warte 1 punkt. Maksymalnie można zdobyć 50 punktów, a do zaliczenia wymagane jest 25 punktów. Egzamin oraz termin poprawkowy odbywają się w sesji egzaminacyjnej po zakończeniu zajęć; terminy podane zostaną w harmonogramie sesji i w USOS. Ostatnie, 45-minutowe zajęcia w semestrze poświęcone są w całości powtórzeniu materiału i przygotowaniu do egzaminu.
Czym jest polityka? Klasyczne definicje
Pojęcie polityki nie ma jednej, powszechnie przyjętej definicji. Tradycja politologiczna wypracowała kilka ujęć, z których każde uwypukla inny aspekt zjawiska. Poniższa tabela zestawia najważniejsze definicje wraz z ich autorami.
| Autor | Definicja polityki | Akcent |
|---|---|---|
| Harold Lasswell | Polityka jako proces rozstrzygania o tym, kto, co, kiedy i jak otrzymuje (parafraza tytułu Politics: Who Gets What, When, How, 1936) | Alokacja zasobów; pytania o aktorów, przedmiot, kanały i reguły podziału |
| Arystoteles | „Sztuka rządzenia państwem”; działalność w ramach polis | Władza zwierzchnia; odróżnienie polityki od relacji władzy w życiu prywatnym |
| Max Weber | „Dążenie do udziału we władzy lub wpływu na podział władzy” w państwie i między państwami | Terytorialność państwa; monopol legalnego przymusu w granicach geograficznych |
| Robert Dahl i Bruce Stinebrickner | „Polityka jest po prostu wywieraniem wpływu” | Wszechobecność polityki także poza instytucjami państwa |
W ujęciu Lasswella kluczowe są cztery pytania: kto decyduje, co jest dystrybuowane, jakimi kanałami i według jakich reguł. Arystoteles traktował politykę jako sztukę rządzenia państwem, dotyczącą władzy zwierzchniej, rządzenia, wpływu i użycia siły w ramach wspólnoty obywateli. Weber kładł nacisk na terytorialność państwa oraz monopol przymusu w granicach geograficznych, gwarantowany przez administrację. Dahl i Stinebrickner rozszerzyli pojęcie polityki na każdą relację wpływu, w której preferencje jednych kształtują działania i predyspozycje innych zgodnie z intencjami wywierającego wpływ.
Ujęcie polityki jako wpływu wskazuje na jej wszechobecność w relacjach międzyludzkich — od wielkich organizacji po rodzinę — przy jednoczesnym rozróżnieniu przykładów ważniejszych i mniej ważnych. Polityka stanowi tylko jeden aspekt stowarzyszeń i współistnieje z innymi typami więzi: miłością, szacunkiem oraz wspólnotą poglądów.
Cztery tradycje definiowania polityki (Andrew Heywood)
Andrew Heywood porządkuje rozmaite definicje polityki w cztery tradycje. Różnią się one przede wszystkim zakresem zjawisk uznawanych za „polityczne”.
| Tradycja | Istota | Konsekwencja zakresu |
|---|---|---|
| Sztuka rządzenia | Studium rządu i mechanizmów władzy; polityka zawężona do instytucji państwowych i decyzji organów publicznych | Wyklucza większość działań społecznych i aktorów niepaństwowych |
| Sprawy publiczne | Etyczna działalność na rzecz ładu i sprawiedliwości; państwo odpowiada za wspólną organizację życia | Rozdział sfery publicznej i prywatnej ogranicza politykę do działania państwa i organizacji publicznych |
| Kompromis i konsensus | Metoda rozwiązywania konfliktów przez debatę i poszukiwanie zgody | Zakłada motywację obywateli do szacunku dla polityki i uczestnictwa |
| Władza | Relacje władzy obecne we wszystkich sferach życia; walka o rzadkie zasoby | Włącza także sferę prywatną, gdy relacje mają charakter hierarchiczny |
Rysunek 2 porządkuje te tradycje według zasięgu. Najwęższa jest sztuka rządzenia, która ogranicza politykę do instytucji i decyzji państwa — w tym zakresie mieszczą się definicje Arystotelesa i Webera. Szersze są sprawy publiczne, obejmujące całą sferę publiczną, ale nie prywatną. Najszersza jest tradycja władzy, która widzi politykę we wszystkich relacjach władzy i wpływu, także w pracy i w rodzinie; tu mieszczą się definicje Lasswella oraz Dahla i Stinebricknera. Kompromis i konsensus nie wyznacza zasięgu, lecz sposób: polityką jest rozstrzyganie konfliktów przez debatę i poszukiwanie zgody.
Podsumowując, politykę można określić jako działalność, przez którą ludzie tworzą, chronią i zmieniają ogólne zasady życia we wspólnocie. Jest ona nierozerwalnie związana z różnorodnością i konfliktem, ale także ze skłonnością do współpracy. W ujęciu „władzy” polityka obejmuje również sferę prywatną wówczas, gdy relacje mają charakter hierarchiczny i polegają na wywieraniu wpływu.
Pojęcie systemu politycznego
System polityczny to zespół instytucji państwowych, partii, organizacji i grup wpływu powiązanych relacjami władzy oraz regułami formalnymi i nieformalnymi. Obejmuje on procesy podejmowania decyzji, artykulacji interesów i kontroli politycznej w ramach porządku prawnego oraz praktyk społecznych.
Ujęcia teoretyczne systemu politycznego
Analiza systemu politycznego korzysta z kilku konkurencyjnych paradygmatów teoretycznych.
| Ujęcie | Autorzy / źródło | Główne kategorie |
|---|---|---|
| Systemowe | David Easton | Wejścia–wyjścia, żądania i poparcie, sprzężenie zwrotne między systemem a otoczeniem |
| Strukturalno-funkcjonalne | Gabriel Almond i Bingham Powell | Role, funkcje i równowaga między podsystemami (instytucje, partie, media) |
| Neoinstytucjonalne | — | Reguły formalne i nieformalne kształtujące zachowania aktorów i wyniki polityczne; znaczenie ścieżek zależności |
W modelu systemowym Davida Eastona system polityczny przekształca „wejścia” płynące z otoczenia — żądania (demands) oraz poparcie (support) — w „wyjścia”, czyli wiążące decyzje i polityki publiczne; mechanizm sprzężenia zwrotnego (feedback) sprawia, że wyjścia oddziałują z powrotem na otoczenie, generując nowe wejścia. Analiza strukturalno-funkcjonalna Gabriela Almonda i Binghama Powella przenosi akcent na funkcje pełnione przez poszczególne struktury (artykulacja i agregacja interesów, socjalizacja, rekrutacja, komunikacja polityczna) oraz na równowagę między podsystemami. Ujęcie neoinstytucjonalne podkreśla, że zarówno reguły formalne, jak i nieformalne kształtują zachowania strategiczne aktorów i wyniki polityczne, a wybory dokonane w przeszłości ograniczają późniejsze opcje (ścieżki zależności).
Rysunek 3 przedstawia model Eastona: żądania i poparcie płyną z otoczenia do systemu, system przetwarza je w decyzje i polityki publiczne, a sprzężenie zwrotne sprawia, że decyzje zmieniają otoczenie i rodzą nowe żądania.
Rysunek 4 zestawia dwa pozostałe ujęcia. Po lewej są przykłady funkcji, które każdy system musi pełnić, i struktur, które zwykle je realizują: artykulację interesów — grupy interesu, agregację — partie, socjalizację — rodzina i szkoła, komunikację — media. Po prawej jest logika ścieżek zależności: wcześniejszy wybór otwiera jedne ścieżki i zamyka inne, więc dzisiejsze opcje są węższe niż na początku.
Elementy składowe i reguły gry
System polityczny tworzą instytucje i aktorzy działający w ramach reguł gry oraz mechanizmów odpowiedzialności.
| Kategoria | Składniki |
|---|---|
| Instytucje | Głowa państwa, parlament, rząd, sądownictwo, administracja |
| Aktorzy | Partie, grupy interesu, ruchy społeczne, media, wyborcy |
| Reguły gry | Konstytucje, ustawy, ordynacje wyborcze, normy zwyczajowe i praktyki parlamentarne |
| Mechanizmy odpowiedzialności | Wybory, kontrola parlamentarna, sądowa i medialna |
Rysunek 5 przedstawia te składniki razem: instytucje i aktorów łączą relacje władzy i wpływu, całość działa w ramie reguł gry, a mechanizmy odpowiedzialności pozwalają rządzonym rozliczać rządzących.
Kryteria klasyfikacji
Systemy polityczne klasyfikuje się przede wszystkim według dwóch kryteriów: typu reżimu politycznego (demokratyczny, autorytarny, totalitarny) oraz formy rządów (parlamentarna, prezydencka, mieszana/semiprezydencka oraz komitetowa/dyrektorialna). Oba kryteria są uzupełniane klasyfikacjami struktury terytorialnej państwa, systemu partyjnego, systemu wyborczego oraz typu legitymizacji.
Rysunek 6 przedstawia te kryteria jako mapę, według której porządkujemy dalszą część wykładu. Strzałka między ordynacją wyborczą a systemem partyjnym przypomina, że wymiary nie są od siebie niezależne: formuła wyborcza wpływa na liczbę partii (prawo Duvergera).
Typy reżimów politycznych
| Reżim | Cechy | Autorzy / pojęcia |
|---|---|---|
| Demokratyczny | Powszechne i wolne wybory, rywalizacja partii, ochrona praw i wolności, rządy prawa, podział władz, pluralizm mediów, społeczeństwo obywatelskie | — |
| Autorytarny | Ograniczona rywalizacja polityczna, zawężone swobody obywatelskie, dominacja egzekutywy; stabilizacja oparta na klientelizmie, kooptacji i selektywnej represji | Juan Linz (rozróżnienie autorytaryzm/totalitaryzm); współczesne odmiany — autorytaryzm konkurencyjny (Steven Levitsky i Lucan Way), autorytaryzm wyborczy (Andreas Schedler) |
| Totalitarny | Monopol ideologiczny i partyjny, wszechobecny aparat kontroli i mobilizacji, cel przebudowy społeczeństwa przez indoktrynację i centralne planowanie | Sześciopunktowy syndrom totalitarny (Carl Friedrich i Zbigniew Brzeziński); ujęcie Hannah Arendt; Juan Linz |
Rysunek 7 zestawia trzy typy reżimów według pięciu kryteriów. Trzy z nich — pluralizm, ideologia i mobilizacja — pochodzą od Juana Linza i pozwalają traktować autorytaryzm i totalitaryzm jako odrębne typy, a nie dwa stopnie tego samego zjawiska.
Reżim demokratyczny opiera się na powszechnych i wolnych wyborach, rywalizacji partii, ochronie praw i wolności, rządach prawa oraz podziale władz, a także na mechanizmach reprezentacji i odpowiedzialności politycznej, pluralizmie mediów i rozwiniętym społeczeństwie obywatelskim.
Reżim autorytarny charakteryzuje się ograniczoną rywalizacją polityczną, zawężonymi swobodami obywatelskimi i dominacją egzekutywy; jego stabilizacja opiera się na klientelizmie, kooptacji i selektywnej represji. Współczesne odmiany obejmują autorytaryzm konkurencyjny (Steven Levitsky i Lucan Way), w którym instytucje demokratyczne formalnie istnieją, ale „boisko gry” jest tak przechylone, że rywalizacja przestaje być uczciwa, oraz autorytaryzm wyborczy (Andreas Schedler), w którym wybory służą głównie legitymizacji rządzących.
Rysunek 8 ilustruje metaforę Levitsky’ego i Waya. Boisko jest przechylone, bo rządzący kontrolują media, zasoby państwa i instytucje: opozycja gra pod górę, choć wynik wyborów nie jest przesądzony z góry.
Reżim totalitarny oznacza monopol ideologiczny i partyjny, wszechobecny aparat kontroli i mobilizacji społecznej oraz dążenie do przebudowy społeczeństwa poprzez indoktrynację i centralne planowanie. Klasycznym ujęciem jest sześciopunktowy syndrom totalitarny Carla Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego (oficjalna ideologia, jedna partia masowa, terrorystyczna policja polityczna, monopol środków komunikacji, monopol uzbrojenia, centralne sterowanie gospodarką), uzupełniony analizą Hannah Arendt. Rozróżnienie między totalitaryzmem a autorytaryzmem zawdzięczamy Juanowi Linzowi, który wskazał, że reżimy autorytarne cechuje raczej pluralizm ograniczony i specyficzna „mentalność” niż rozbudowana ideologia, oraz demobilizacja zamiast masowej mobilizacji.
Formy rządów
Formy rządów różnią się sposobem powoływania i odpowiedzialności egzekutywy oraz relacją między głową państwa a szefem rządu.
| Forma rządów | Egzekutywa i odpowiedzialność | Prototyp / przykłady |
|---|---|---|
| Parlamentarna | Rozdział głowy państwa i szefa rządu; rząd odpowiada politycznie przed parlamentem | Warianty: gabinetowo-parlamentarny (Wielka Brytania), kanclerski (Niemcy), parlamentaryzm zracjonalizowany |
| Prezydencka | Prezydent jako głowa państwa i szef rządu; stały mandat wykonawczy; brak odpowiedzialności gabinetu przed parlamentem; silna separacja władz, weto i nominacje | USA |
| Semiprezydencka (mieszana) | Prezydent wybierany powszechnie współdzieli egzekutywę z premierem odpowiedzialnym przed parlamentem; balans zmienny w okresach kohabitacji | Francja (V Republika); Polska: system parlamentarno-gabinetowy z elementami semiprezydenckimi (w literaturze klasyfikowany też jako półprezydencki) |
| Komitetowa (dyrektorialna) | Kolegialna egzekutywa wybierana przez parlament, nieodwoływalna w trakcie kadencji; decyzje podejmowane kolektywnie, rotacyjna prezydencja | Szwajcaria |
Rysunki 10–13 pokazują relacje między wyborcami, parlamentem i egzekutywą w każdej z czterech form. Ciągła strzałka oznacza wybór lub powołanie, przerywana czerwona — możliwość odwołania (wotum nieufności), a kropkowana — możliwość rozwiązania parlamentu.
W systemie parlamentarnym funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone, a rząd odpowiada politycznie przed parlamentem i może zostać odwołany w drodze wotum nieufności; kadencje są elastyczne, bo egzekutywa — zwykle na wniosek premiera — może z kolei doprowadzić do rozwiązania parlamentu i przedterminowych wyborów. Wyróżnia się kilka wariantów: system gabinetowo-parlamentarny (Wielka Brytania) z silnym premierem jako liderem większości, system kanclerski (Niemcy), w którym konstruktywne wotum nieufności wymaga jednoczesnego wskazania następcy szefa rządu, oraz parlamentaryzm zracjonalizowany, w którym konstytucja wprowadza mechanizmy stabilizujące rząd i utrudniające jego obalenie.
W systemie prezydenckim prezydent łączy funkcje głowy państwa i szefa rządu, dysponuje stałym mandatem wykonawczym niezależnym od parlamentu, a kluczowymi instrumentami jego władzy są weto i nominacje; prototypem są Stany Zjednoczone. Prezydenta i parlament wybiera się osobno, a żadne z nich nie może skrócić kadencji drugiego.
W systemie semiprezydenckim (mieszanym) prezydent wybierany powszechnie współdzieli władzę wykonawczą z premierem odpowiedzialnym przed parlamentem, a balans między nimi zmienia się w zależności od układu większości — szczególnie w okresach kohabitacji, gdy prezydent i premier reprezentują przeciwne opcje; prototypem jest Francja Piątej Republiki. Polska ma system parlamentarno-gabinetowy z elementami semiprezydenckimi (w literaturze klasyfikowany też jako półprezydencki): prezydent pochodzi z wyborów powszechnych i dysponuje m.in. wetem ustawodawczym, lecz rdzeń władzy wykonawczej i odpowiedzialność polityczna spoczywają na Radzie Ministrów odpowiadającej przed Sejmem.
System komitetowy (dyrektorialny) stanowi odrębny typ: kolegialna egzekutywa (w Szwajcarii Rada Związkowa) jest wybierana przez parlament, nie może być odwołana w trakcie kadencji, a decyzje zapadają kolektywnie przy rotacyjnej prezydencji i silnej demokracji bezpośredniej.
Struktura terytorialna państwa
Pod względem organizacji terytorialnej odróżnia się państwa unitarne od federalnych, przy czym oba typy mogą podlegać decentralizacji i przyznawać regionom autonomię oraz własne kompetencje. Struktura terytorialna wpływa na reprezentację, politykę fiskalną oraz na liczbę „graczy wetujących” (veto players). Polska jest państwem unitarnym, lecz zdecentralizowanym: reforma gminna z 1990 roku przywróciła samorząd terytorialny na poziomie gmin, a reforma z 1999 roku wprowadziła trójstopniowy podział terytorialny (gmina, powiat, województwo) i przekazała samorządom istotne kompetencje.
Rysunek 14 umieszcza te typy na jednej osi i pokazuje trzy szczeble polskiego samorządu: 16 województw, 380 powiatów i ok. 2,5 tys. gmin.
Systemy partyjne — typologia Sartoriego
Giovanni Sartori klasyfikuje systemy partyjne nie tylko według liczby partii, lecz także według dystansu ideologicznego (polaryzacji) oraz potencjału koalicyjnego i potencjału szantażu poszczególnych ugrupowań.
| Typ systemu partyjnego | Charakterystyka |
|---|---|
| Jednopartyjny | Jedna legalna partia; brak rywalizacji |
| Hegemoniczny | Dopuszcza inne partie jedynie jako satelity dominującej partii |
| Partii dominującej | Jedna partia regularnie wygrywa w warunkach realnej rywalizacji |
| Dwupartyjny | Dwie partie na przemian sprawują władzę |
| Umiarkowany wielopartyjny | Kilka partii, rywalizacja dośrodkowa, umiarkowana polaryzacja |
| Spolaryzowany wielopartyjny | Wiele partii, rywalizacja odśrodkowa, wysoka polaryzacja, partie antysystemowe |
Rysunek 15 przedstawia sześć typów schematycznie. Dwa pierwsze nie dopuszczają realnej rywalizacji; w pozostałych rywalizacja jest realna, a o różnicy między systemem umiarkowanym a spolaryzowanym przesądza jej kierunek: dośrodkowy albo odśrodkowy, z partiami antysystemowymi na obu krańcach.
Na typ systemu partyjnego wpływają: formuła wyborcza, podziały socjopolityczne (cleavages), bariery prawne oraz zasady finansowania partii.
Ordynacje wyborcze a systemy partyjne — prawo Duvergera
Ordynacje większościowe sprzyjają koncentracji mandatów, natomiast proporcjonalne — reprezentatywności i fragmentacji; ordynacje mieszane łączą personalizację z proporcjonalnością, a istotne znaczenie mają progi wyborcze i wielkość okręgów. Prawo Maurice’a Duvergera wiąże formułę wyborczą z liczbą partii: system większościowy prowadzi do dwupartyjności, a system proporcjonalny — do wielopartyjności. Działa ono poprzez efekt mechaniczny (sposób przeliczania głosów na mandaty premiuje większe partie) oraz psychologiczny (wyborcy unikają „marnowania głosu” na ugrupowania bez szans). Sejm Rzeczypospolitej Polskiej jest wybierany w ordynacji proporcjonalnej metodą D’Hondta z progiem wyborczym wynoszącym 5% dla komitetów partyjnych i 8% dla koalicji; komitety mniejszości narodowych są zwolnione z progu. Metoda D’Hondta — nawet w obrębie ordynacji proporcjonalnej — premiuje partie większe.
Rysunek 16 przedstawia obie ścieżki. Prawo Duvergera opisuje tendencję, a nie żelazną regułę: francuskie wybory w dwóch turach sprzyjają wielopartyjności połączonej z sojuszami między turami, a ordynacje mieszane, jak niemiecka, łączą mandaty z okręgów jednomandatowych z proporcjonalnym podziałem mandatów.
Metoda D’Hondta w praktyce
Głosy każdej partii dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4…, a mandaty przyznaje się tylu najwyższym ilorazom, ile jest mandatów do obsadzenia. W przykładzie trzy partie rywalizują o 7 mandatów; pogrubione ilorazy otrzymują mandat.
| Partia | Głosy | ÷1 | ÷2 | ÷3 | ÷4 | Mandaty | Udział mandatów |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A | 48% | 48 | 24 | 16 | 12 | 4 | 57% |
| B | 32% | 32 | 16 | 10,7 | 8 | 2 | 29% |
| C | 20% | 20 | 10 | 6,7 | 5 | 1 | 14% |
Partia A z 48% głosów otrzymuje 57% mandatów, partia C z 20% głosów — 14%. Ten sam efekt mechaniczny w skrajnej postaci wytwarza ordynacja większościowa: w wyborach do brytyjskiej Izby Gmin w 2024 roku Partia Pracy zdobyła około 34% głosów i około 63% mandatów.
Rysunek 17 pokazuje pełny rozkład głosów i mandatów. Ordynacja większościowa karze partie o rozproszonym poparciu: Reform UK z 14% głosów zdobyła 5 mandatów, podczas gdy Liberalni Demokraci z 12% głosów zdobyli 72 mandaty, a Szkocka Partia Narodowa z 2,5% głosów w skali kraju — 9, bo ich poparcie skupia się w określonych okręgach.
Legitymizacja władzy — typy Webera
Władza, aby była trwała, wymaga legitymizacji. Max Weber wyróżnił trzy idealne typy panowania prawomocnego.
| Typ legitymizacji | Podstawa prawomocności |
|---|---|
| Legalno-racjonalny | Przekonanie, że władza jest sprawowana zgodnie z bezstronnymi, ustalonymi regułami prawnymi i procedurami |
| Tradycyjny | Wiara w świętość odwiecznych tradycji i autorytetu przekazywanego z pokolenia na pokolenie |
| Charyzmatyczny | Uznanie wyjątkowych osobistych cech przywódcy (wizja, odwaga, „dar łaski”) |
Są to typy idealne — realne systemy łączą zwykle kilka źródeł legitymizacji. Obok typologii Webera znaczenie ma także legitymizacja oparta na wynikach polityk publicznych: kapitał zaufania i skuteczność rządzenia wpływają na trwałość systemu.
Rysunek 18 przedstawia typy Webera jako wierzchołki trójkąta. Realne systemy leżą wewnątrz, bliżej jednego lub kilku wierzchołków: współczesne demokracje blisko typu legalno-racjonalnego, monarchie konstytucyjne między legalno-racjonalnym a tradycyjnym.
Demokracja konsensualna a większościowa (Lijphart)
Arend Lijphart w pracy Patterns of Democracy przeciwstawił dwa modele demokracji: konsensualny i większościowy.
| Wymiar | Demokracja konsensualna | Demokracja większościowa |
|---|---|---|
| System wyborczy | Silny proporcjonalizm | Ordynacja większościowa |
| Rządy | Koalicje wielopartyjne, kolegialne egzekutywy | Jednopartyjne rządy, dyscyplina partyjna |
| Struktura terytorialna | Federalizm lub decentralizacja | Centralizm instytucjonalny |
| Ochrona mniejszości | Weto mniejszości, rozbudowane mechanizmy kompromisu | Słabsza; szybkość decyzyjna kosztem inkluzywności |
| Przykłady / prototyp | Szwajcaria, Holandia, Belgia | Wielka Brytania (model westminsterski) |
Rysunek 19 pokazuje te same cztery wymiary jako osie między dwoma biegunami: Wielka Brytania leży na biegunie większościowym we wszystkich czterech, Szwajcaria — na biegunie konsensualnym.
Model konsensualny stawia na inkluzywność i współdzielenie władzy, natomiast model większościowy — na szybkość decyzyjną i jasność odpowiedzialności politycznej, kosztem rozproszenia władzy i reprezentatywności.
Podsumowanie
System polityczny to konfiguracja instytucji, aktorów i reguł kształtujących władzę. Typologie reżimów (demokratyczny, autorytarny, totalitarny) oraz form rządów (parlamentarna, prezydencka, semiprezydencka, komitetowa), uzupełnione klasyfikacjami systemów partyjnych (Sartori), ordynacji wyborczych (prawo Duvergera), modeli demokracji (Lijphart) i typów legitymizacji (Weber), wyjaśniają wzorce konkurencji, odpowiedzialności i stabilności w różnych państwach.