Systemy polityczne

Systemy polityczne - pojęcia i typy

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Grupa KW1 · 13 października 2026 | Grupa KW2 · 29 września 2026

Wprowadzenie do przedmiotu

Treści programowe

Program przedmiotu: zajęcia 1 (dziś) Program przedmiotu: 8 przystanków. 1 — Systemy polityczne: pojęcia i typy (dziś); 2 — Demokratyczne systemy polityczne (przed nami); 3 — Niedemokratyczne systemy polityczne (przed nami); 4 — Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność (przed nami); 5 — Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności (przed nami); 6 — Rola mediów w systemie politycznym (przed nami); 7 — Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku (przed nami); 8 — Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji. 1 Systemy polityczne: pojęcia i typy DZIŚ 2 Demokratyczne systemy polityczne 3 Niedemokratyczne systemy polityczne 4 Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność 5 Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności 6 Rola mediów w systemie politycznym 7 Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku 8 Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji

Zaliczenie

  • Egzamin pisemny: 50 pytań wielokrotnego wyboru, każde z czterema wariantami odpowiedzi (A–D), z których tylko jeden jest prawidłowy.
  • Każde pytanie warte 1 punkt; maksymalnie 50 punktów, do zaliczenia wymagane 25 punktów.
  • Egzamin i termin poprawkowy odbywają się w sesji egzaminacyjnej po zakończeniu zajęć.
  • Ostatnie, 45-minutowe zajęcia w semestrze poświęcone są w całości powtórzeniu materiału i przygotowaniu do egzaminu.

Kluczowe zagadnienia

  • Czym jest polityka i gdzie przebiegają jej granice?
  • Co składa się na system polityczny i jak można go badać?
  • Czym różnią się reżimy demokratyczne, autorytarne i totalitarne?
  • Czym różnią się parlamentarne, prezydenckie, mieszane i komitetowe formy rządów?
  • Jak ordynacja wyborcza kształtuje system partyjny?

Czym jest polityka?

Czym jest polityka? Cztery klasyczne definicje

  • Harold Lasswell (1936, Politics: Who Gets What, When, How): proces rozstrzygania o tym, kto, co, kiedy i jak otrzymuje.
  • Arystoteles: „sztuka rządzenia państwem” — władza zwierzchnia w ramach polis, odróżniona od relacji władzy w życiu prywatnym.
  • Max Weber: „dążenie do udziału we władzy lub wpływu na podział władzy”; państwo jako monopol przymusu na danym terytorium.
  • Robert Dahl i Bruce Stinebrickner: „polityka jest po prostu wywieraniem wpływu” — także poza instytucjami państwa, od organizacji po rodzinę.

Cztery tradycje definiowania polityki (Andrew Heywood)

Cztery tradycje definiowania polityki według Heywooda Trzy zagnieżdżone pola pokazują coraz szerszy zakres tego, co polityczne. Najmniejsze: sztuka rządzenia — instytucje i decyzje państwa (definicje Arystotelesa i Webera). Większe: sprawy publiczne — państwo i organizacje sfery publicznej, sfera prywatna poza polityką. Największe: władza — relacje władzy i wpływu we wszystkich sferach życia, także w pracy i rodzinie, walka o rzadkie zasoby (definicje Lasswella oraz Dahla i Stinebricknera). Osobno: kompromis i konsensus — nie zakres, lecz sposób rozstrzygania konfliktów przez debatę i poszukiwanie zgody. Władza relacje władzy i wpływu we wszystkich sferach życia: w państwie, w pracy, w rodzinie; walka o rzadkie zasoby definicje: Lasswell („kto, co, kiedy i jak”), Dahl i Stinebrickner („wywieranie wpływu”) Sprawy publiczne państwo i organizacje sfery publicznej; sfera prywatna pozostaje poza polityką Sztuka rządzenia instytucje i decyzje państwa definicje: Arystoteles, Weber Kompromis i konsensus nie zakres, lecz sposób: konflikty rozstrzygane przez debatę i poszukiwanie zgody coraz szerszy zakres tego, co polityczne

Systemy polityczne

Pojęcie systemu politycznego

  • Zespół instytucji państwowych, partii, organizacji i grup wpływu powiązanych relacjami władzy oraz regułami formalnymi i nieformalnymi.
  • Obejmuje procesy podejmowania decyzji, artykulacji interesów i kontroli politycznej w ramach porządku prawnego oraz praktyk społecznych.

Ujęcie systemowe: model Davida Eastona

Model systemowy Davida Eastona W środku system polityczny, który przetwarza wejścia w wyjścia. Z lewej wejścia płynące z otoczenia: żądania (demands) i poparcie (support). Z prawej wyjścia: decyzje i polityki publiczne. Przerywana strzałka sprzężenia zwrotnego (feedback) prowadzi od wyjść z powrotem do wejść: decyzje zmieniają otoczenie i rodzą nowe żądania. Całość otacza otoczenie: społeczeństwo, gospodarka i środowisko międzynarodowe. Otoczenie: społeczeństwo, gospodarka, środowisko międzynarodowe System polityczny przetwarza wejścia w wyjścia Wejścia żądania (demands) poparcie (support) Wyjścia decyzje i polityki publiczne sprzężenie zwrotne (feedback) decyzje zmieniają otoczenie i rodzą nowe żądania

Elementy składowe i reguły gry

System polityczny: elementy, reguły gry i odpowiedzialność Dwa pola połączone dwukierunkową strzałką relacji władzy i wpływu: instytucje (głowa państwa, parlament, rząd, sądownictwo, administracja) i aktorzy (partie, grupy interesu, ruchy społeczne, media, wyborcy). Oba otacza rama reguł gry: konstytucja, ustawy, ordynacje wyborcze, normy zwyczajowe i praktyki parlamentarne. U dołu mechanizmy odpowiedzialności: wybory, kontrola parlamentarna, kontrola sądowa i kontrola medialna. Reguły gry: konstytucja · ustawy · ordynacje wyborcze · normy zwyczajowe i praktyki parlamentarne Instytucje głowa państwa parlament rząd sądownictwo administracja Aktorzy partie grupy interesu ruchy społeczne media wyborcy relacje władzy i wpływu Mechanizmy odpowiedzialności: wybory kontrola parlamentarna kontrola sądowa kontrola medialna

Kryteria klasyfikacji

Kryteria klasyfikacji systemów politycznych Mapa kryteriów. Dwa kryteria podstawowe: reżim polityczny (demokratyczny, autorytarny, totalitarny; Linz, Friedrich i Brzeziński, Levitsky i Way) oraz forma rządów (parlamentarna, prezydencka, semiprezydencka, komitetowa). Trzy kryteria uzupełniające: struktura terytorialna (od unitarnej do federalnej, stopień decentralizacji), system partyjny (typologia Sartoriego) i ordynacja wyborcza (większościowa, proporcjonalna, mieszana). Strzałka podpisana „prawo Duvergera” prowadzi od ordynacji wyborczej do systemu partyjnego. Klasyfikacja systemów politycznych kryteria podstawowe Reżim polityczny demokratyczny autorytarny totalitarny Linz; Friedrich i Brzeziński; Levitsky i Way Forma rządów parlamentarna prezydencka semiprezydencka komitetowa kryteria uzupełniające Struktura terytorialna unitarna — federalna, stopień decentralizacji System partyjny typologia Sartoriego (sześć typów) Ordynacja wyborcza większościowa, proporcjonalna, mieszana prawo Duvergera

Trzy typy reżimów

Trzy typy reżimów politycznych Tabela trzech typów reżimów według pięciu kryteriów. Rywalizacja: w demokracji wolne, powszechne wybory i rywalizacja partii; w autorytaryzmie ograniczona, przy nierównych warunkach gry; w totalitaryzmie brak, jedna partia masowa. Pluralizm: pełny; ograniczony i kontrolowany; brak, monopol partii. Ideologia: brak oficjalnej; „mentalność” zamiast ideologii; oficjalna i wszechobejmująca. Mobilizacja: dobrowolne uczestnictwo; demobilizacja społeczeństwa; permanentna mobilizacja mas. Podstawa władzy: wybory, rządy prawa i podział władz; klientelizm, kooptacja i selektywna represja; terror, indoktrynacja i kontrola każdej sfery życia. Kryteria pluralizmu, ideologii i mobilizacji pochodzą od Juana Linza. Rywalizacja Pluralizm Ideologia Mobilizacja Podstawa władzy Demokratyczny wolne, powszechne wybory; rywalizacja partii pełny: media, organizacje, społeczeństwo obywatelskie brak oficjalnej ideologii dobrowolne uczestnictwo wybory i rządy prawa; podział władz Autorytarny ograniczona; nierówne warunki gry ograniczony, kontrolowany „mentalność” zamiast ideologii demobilizacja społeczeństwa klientelizm, kooptacja, selektywna represja Totalitarny brak: jedna partia masowa brak: monopol partii oficjalna, wszechobejmująca permanentna mobilizacja mas terror i indoktrynacja; kontrola każdej sfery Kryteria odróżniające autorytaryzm od totalitaryzmu (pluralizm, ideologia, mobilizacja): Juan Linz

Formy rządów: parlamentarne

System parlamentarny Wyborcy wybierają parlament. Parlament powołuje rząd i premiera i może go odwołać w drodze wotum nieufności; rząd, zwykle na wniosek premiera, może doprowadzić do rozwiązania parlamentu. Głowa państwa — monarcha lub prezydent — jest odrębna od szefa rządu i formalnie powołuje rząd. Rząd odpowiada przed parlamentem, a kadencje są elastyczne. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Rząd i premier Głowa państwa monarcha lub prezydent Parlament Wyborcy rząd odpowiada przed parlamentem; kadencje elastyczne

Formy rządów: prezydenckie

System prezydencki Wyborcy osobno wybierają prezydenta i Kongres. Prezydent jest głową państwa i szefem rządu, nominuje członków gabinetu i może zawetować ustawy Kongresu. Kadencje są stałe: nie ma wotum nieufności wobec egzekutywy ani rozwiązania parlamentu. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Prezydent głowa państwa i szef rządu Kongres Gabinet Wyborcy nominacje weto stałe kadencje: brak wotum nieufności i rozwiązania parlamentu

Formy rządów: mieszane (semiprezydenckie)

System semiprezydencki Wyborcy wybierają prezydenta w wyborach powszechnych i osobno parlament. Prezydent mianuje premiera i może rozwiązać parlament; premier i rząd, odpowiedzialni za bieżącą politykę, odpowiadają przed parlamentem, który może ich odwołać. Balans władzy jest zmienny: w kohabitacji silniejszy jest premier. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Prezydent wybory powszechne Premier i rząd bieżąca polityka Parlament Wyborcy mianuje zmienny balans: w kohabitacji silniejszy premier

Formy rządów: system komitetowy (dyrektorialny)

System komitetowy (dyrektorialny) Wyborcy wybierają Zgromadzenie Federalne, które wybiera siedmioosobową Radę Związkową na cztery lata. Przekreślona strzałka wotum nieufności oznacza, że Rady nie można odwołać w trakcie kadencji, a parlamentu nie można rozwiązać. Funkcję prezydenta Konfederacji co roku pełni inny członek Rady. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Rada Związkowa Zgromadzenie Federalne Wyborcy wybiera na 4 lata prezydent Konfederacji: co roku inny członek Rady Rady nie można odwołać, a parlamentu rozwiązać

Struktura terytorialna państwa

Struktura terytorialna państwa Oś od państwa unitarnego scentralizowanego (centrum może zmieniać i cofać kompetencje) przez unitarne zdecentralizowane (szeroka autonomia samorządów; tu leży Polska) do federalnego (kompetencje jednostek gwarantowane w konstytucji, np. USA, Niemcy, Szwajcaria). Poniżej trzy szczeble polskiego samorządu: 16 województw, 380 powiatów i ok. 2,5 tys. gmin, oraz dwie reformy: 1990 — reforma gminna przywracająca samorząd w gminach; 1999 — reforma trójstopniowa tworząca samorządowe powiaty i województwa. Unitarne scentralizowane centrum może zmieniać i cofać kompetencje Unitarne zdecentralizowane szeroka autonomia samorządów Federalne kompetencje gwarantowane w konstytucji Polska np. USA, Niemcy, Szwajcaria Polska: trzy szczeble samorządu 16 województw 380 powiatów ok. 2,5 tys. gmin 1990: reforma gminna przywrócenie samorządu w gminach 1999: reforma trójstopniowa samorządowe powiaty i województwa

Systemy partyjne: typologia Sartoriego

Typologia systemów partyjnych Sartoriego Sześć schematów w dwóch rzędach. Bez realnej rywalizacji: system jednopartyjny (jedna legalna partia) i hegemoniczny (jedna partia otoczona partiami-satelitami). Z realną rywalizacją: system partii dominującej (jedna duża partia i kilka mniejszych, niezależnych), dwupartyjny (dwie partie na zmianę sprawują władzę), umiarkowany wielopartyjny (kilka partii blisko środka, strzałki skierowane do środka — rywalizacja dośrodkowa) i spolaryzowany wielopartyjny (wiele partii rozciągniętych od skrajności do skrajności, z partiami antysystemowymi na obu krańcach i strzałkami skierowanymi na zewnątrz — rywalizacja odśrodkowa). bez realnej rywalizacji realna rywalizacja jednopartyjny jedna legalna partia; brak rywalizacji hegemoniczny inne partie tylko jako satelity partii dominującej jedna partia wygrywa, ale rywalizacja jest realna dwupartyjny dwie partie na zmianę sprawują władzę umiarkowany wielopartyjny rywalizacja dośrodkowa, umiarkowana polaryzacja spolaryzowany wielopartyjny rywalizacja odśrodkowa, partie antysystemowe

Ordynacje wyborcze a systemy partyjne: prawo Duvergera

Prawo Duvergera: od formuły wyborczej do systemu partyjnego Dwa przepływy. Ordynacja większościowa w okręgach jednomandatowych działa przez efekt mechaniczny (premia dla największych partii) i psychologiczny (wyborcy unikają „marnowania głosu” na małe partie) i prowadzi do dwupartyjności. Ordynacja proporcjonalna w okręgach wielomandatowych rozkłada mandaty bliżej głosów, a progi i metoda D'Hondta dają umiarkowaną premię dużym partiom; prowadzi do wielopartyjności. Pod spodem: to tendencja, nie żelazne prawo — francuskie dwie tury sprzyjają wielopartyjności z sojuszami między turami; ordynacje mieszane, np. w Niemczech, łączą mandaty z okręgów jednomandatowych z proporcjonalnym podziałem mandatów. formuła wyborcza mechanizm skutek dla systemu partyjnego większościowa okręgi jednomandatowe efekt mechaniczny: premia dla największych efekt psychologiczny: wyborcy unikają „marnowania głosu” na małe partie dwupartyjność proporcjonalna okręgi wielomandatowe mandaty rozkładają się bliżej głosów; progi i metoda D'Hondta dają umiarkowaną premię dużym partiom wielopartyjność To tendencja, nie żelazne prawo: francuskie dwie tury sprzyjają wielopartyjności z sojuszami między turami. Ordynacje mieszane (np. Niemcy) łączą mandaty z okręgów jednomandatowych z proporcjonalnym podziałem mandatów.

Metoda D’Hondta w praktyce

Pogrubione ilorazy otrzymują mandat.
Partia Głosy ÷1 ÷2 ÷3 ÷4 Mandaty Udział mandatów
A 48% 48 24 16 12 4 57%
B 32% 32 16 10,7 8 2 29%
C 20% 20 10 6,7 5 1 14%

Efekt mechaniczny w skrajnej postaci: Wielka Brytania 2024

Wielka Brytania 2024: głosy a mandaty Wykres słupkowy: odsetek głosów i odsetek mandatów w wyborach do Izby Gmin w 2024 roku. Partia Pracy: 34% głosów, 63% mandatów (411). Konserwatyści: 24% głosów, 19% mandatów (121). Reform UK: 14% głosów, 0,8% mandatów (5). Liberalni Demokraci: 12% głosów, 11% mandatów (72). Zieloni: 7% głosów, 0,6% mandatów (4). SNP: 2,5% głosów w skali kraju, 1,4% mandatów (9). % głosów % mandatów (z 650) 0% 20% 40% 60% Partia Pracy 34% Konserwatyści 24% Reform UK 14% Liberalni Demokraci 12% Zieloni 7% SNP 2,5% 63% (411) 19% (121) 0,8% (5) 11% (72) 0,6% (4) 1,4% (9) Izba Gmin, wybory 2024: 650 okręgów jednomandatowych, w każdym wygrywa kandydat z największą liczbą głosów.

Podsumowanie

  • System polityczny to konfiguracja instytucji, aktorów i reguł kształtujących władzę.
  • Typologie reżimów i form rządów wyjaśniają wzorce konkurencji, odpowiedzialności i stabilności.

Quiz

Dziesięć pytań z dzisiejszych zajęć w formule egzaminu: cztery odpowiedzi, jedna poprawna. Głosujecie anonimowo, na telefonach.

Kod QR prowadzący do quizu

bdstanley.netlify.app/vote

Materiał do nauki

Pełne podsumowanie wykładu do nauki przed egzaminem: Systemy polityczne — pojęcia i typy

Kod QR prowadzący do podsumowania wykładu

bdstanley.netlify.app/systemy-polityczne-1-handout-te3wa