Ćwiczenie: Nowolandia — trzy spory o demokrację
Systemy polityczne
Na czym polega to ćwiczenie
Jesteście członkami komisji konstytucyjnej Nowolandii — młodego państwa, które pisze swoją pierwszą demokratyczną konstytucję. Komisja musi rozstrzygnąć trzy spory odpowiadające trzem fundamentalnym dylematom demokracji z wykładu: kto jest ludem, w jakim sensie lud ma rządzić i jak daleko sięgają rządy większości.
Pracujecie w sześciu grupach po 4–5 osób. Każdy spór trafia do dwóch grup, które pracują niezależnie od siebie i z różnych perspektyw: grupy nieparzyste argumentują jako zwolennicy demokracji ochronnej, grupy parzyste — jako zwolennicy demokracji rozwojowej. Na forum nie będzie prezentacji: zestawimy decyzje obu grup i zatrzymamy się tam, gdzie się różnią — bo właśnie tam widać, co wnosi każdy z modeli demokracji.
| Grupy | Spór | Perspektywa |
|---|---|---|
| 1 i 2 | Kto jest ludem? | grupa 1 — ochronna, grupa 2 — rozwojowa |
| 3 i 4 | W jakim sensie lud ma rządzić? | grupa 3 — ochronna, grupa 4 — rozwojowa |
| 5 i 6 | Jak daleko sięgają rządy większości? | grupa 5 — ochronna, grupa 6 — rozwojowa |
Wszystko, czego potrzebujecie, znajduje się w tym arkuszu: skrót z wykładu, profil Nowolandii i fakty porównawcze z innych państw. Nowolandia jest fikcyjna, fakty porównawcze — prawdziwe. Nie szukajcie niczego w internecie — zadanie polega na podjęciu i uzasadnieniu decyzji, nie na zbieraniu danych.
Harmonogram
| Etap | Czas | Tryb pracy |
|---|---|---|
| Podział na grupy i lektura: skrót z wykładu, profil Nowolandii, fakty do waszego sporu | 3 min | indywidualnie |
| Zadanie 1 — decyzje i ich ocena | 15 min | cała grupa |
| Zadanie 2 — porównanie na forum | 12 min | plenum |
Skrót z wykładu
| Perspektywa | Teoretycy | Po co jest demokracja? | Pytanie kontrolne przy każdej decyzji |
|---|---|---|---|
| Demokracja ochronna | Locke, Bentham, James Mill | Chroni obywateli przed nadużyciami władzy: „rządy za zgodą rządzonych”, kontrola rządzących w regularnych, konkurencyjnych wyborach; cel — maksymalna wolność jednostki. | Czy to rozwiązanie chroni ludzi przed władzą — także przed władzą większości? |
| Demokracja rozwojowa | Rousseau, J.S. Mill | Uczestnictwo jest drogą do wolności i rozwoju obywateli: wolni są ci, którzy współtworzą prawa, którym podlegają („wola powszechna”). | Czy to rozwiązanie daje obywatelom więcej realnego udziału i uczy ich współrządzenia? |
Trzy rozumienia „ludu”: lud jako jednorodne ciało (wspólne interesy), lud jako większość (rządy większości), lud jako zbiór jednostek (każdy obywatel liczy się osobno).
Poliarchia (Robert Dahl) ma dwa wymiary. Rywalizacja — na ile o władzę można otwarcie konkurować. Inkluzywność — jaka część dorosłych mieszkańców jest uprawniona do udziału w wyborach i w rywalizacji politycznej. Uwaga: inkluzywność to zasięg prawa do udziału, czyli to, kto należy do demosu, a nie liczba kanałów udziału. Referendum czy panel obywatelski nie zmienia inkluzywności, jeżeli nie zmienia kręgu uprawnionych. Oba wymiary rozpinają kwadrat Dahla (rysunek 1), w którego narożnikach leżą cztery typy ustrojów.
Dwa indeksy V-Dem: indeks demokracji wyborczej (v2x_polyarchy) mierzy poliarchię Dahla — wolne i uczciwe wybory, powszechność prawa wyborczego, wolność zrzeszania się i wypowiedzi. Indeks demokracji liberalnej (v2x_libdem) dodaje do tego rządy prawa, ochronę praw jednostki i ograniczenia władzy wykonawczej.
Nowolandia — profil państwa
- Państwo. Ok. 10 mln mieszkańców; państwo niedawno niepodległe, bez ugruntowanej tradycji demokratycznej. Wybrane przed rokiem Zgromadzenie Konstytucyjne przygotowuje pierwszą demokratyczną konstytucję, a wasza komisja ma mu przedstawić rekomendacje.
- Regiony. Centrum ze stolicą — 60% ludności; Północ — 25%; Wybrzeże — 15%.
- Języki. Językiem urzędowym i językiem większości jest nowolandzki. Ok. 70% mieszkańców Północy posługuje się na co dzień językiem północnym — to ok. 18% ludności kraju. Szkoły publiczne na Północy uczą dziś w języku północnym.
- Mieszkańcy bez obywatelstwa. Ok. 400 tys. osób (4% ludności) mieszka w Nowolandii od ponad 10 lat bez obywatelstwa — głównie pracownicy z państw sąsiednich i ich rodziny. Płacą podatki, a ich dzieci chodzą do nowolandzkich szkół.
- Diaspora. Ok. 600 tys. obywateli mieszka za granicą, większość w państwach Unii Europejskiej.
- Młodzież i więźniowie. Ok. 220 tys. mieszkańców ma 16 lub 17 lat. Ok. 12 tys. osób odbywa karę pozbawienia wolności.
- Wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego. Frekwencja 58%, wśród osób poniżej 25 lat — 35%. Partia Jedności zdobyła 46% głosów i 54% mandatów i rządzi samodzielnie; partie Północy — łącznie 15% głosów. Partiom politycznym ufa co piąty obywatel.
- Spór o język. Partia Jedności zapowiada ustawę, zgodnie z którą od 2028 roku jedynym językiem nauczania we wszystkich szkołach publicznych będzie nowolandzki. Partie Północy protestują. Partia Jedności proponuje, by sprawę rozstrzygnęło ogólnokrajowe referendum.
Fakty porównawcze
Do sporu 1 — kto jest ludem? (grupy 1 i 2)
- Wiek. W większości państw Unii Europejskiej prawo głosu przysługuje od 18 lat. Austria obniżyła wiek wyborczy do 16 lat we wszystkich wyborach w 2007 roku, Malta — w wyborach krajowych w 2018 roku. W Niemczech i Belgii 16-latkowie głosowali w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2024 roku.
- Więźniowie. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w sprawie Hirst przeciwko Wielkiej Brytanii (2005), że automatyczne pozbawienie prawa głosu wszystkich skazanych odbywających karę narusza Europejską Konwencję Praw Człowieka. W Polsce więźniowie głosują w lokalach wyborczych w zakładach karnych; prawa wybierania nie mają tylko osoby, które sąd prawomocnie ubezwłasnowolnił albo pozbawił praw publicznych lub wyborczych (art. 62 ust. 2 Konstytucji RP).
- Mieszkańcy bez obywatelstwa. Obywatele UE mieszkający w innym państwie członkowskim głosują tam w wyborach lokalnych i do Parlamentu Europejskiego, ale co do zasady nie w wyborach parlamentarnych. W Nowej Zelandii stali rezydenci, którzy mieszkali w kraju co najmniej rok, głosują także w wyborach parlamentarnych.
- Diaspora. W Polsce głosy oddane za granicą w wyborach do Sejmu dolicza się do jednego z okręgów warszawskich (nr 19). We Włoszech obywatele mieszkający za granicą wybierają własnych posłów w okręgu zagranicznym — obecnie 8 z 400.
Do sporu 2 — w jakim sensie lud ma rządzić? (grupy 3 i 4)
- Szwajcaria. 100 tys. podpisów zebranych w ciągu 18 miesięcy wystarcza, by poddać pod głosowanie obywatelską propozycję zmiany konstytucji; 50 tys. podpisów zebranych w ciągu 100 dni — by poddać pod referendum uchwaloną już ustawę. Wynik jest wiążący niezależnie od frekwencji. Zmiana konstytucji wymaga większości głosujących w skali kraju i w większości kantonów.
- Włochy. Referendum uchylające ustawę odbywa się na wniosek 500 tys. wyborców (lub pięciu rad regionalnych) i jest ważne tylko wtedy, gdy weźmie w nim udział ponad połowa uprawnionych.
- Polska. Referendum ogólnokrajowe zarządza Sejm albo prezydent za zgodą Senatu. Obywatele mogą o nie wnioskować, zbierając 500 tys. podpisów, ale decyzję podejmuje Sejm. Wynik jest wiążący, jeżeli głosowała ponad połowa uprawnionych (art. 125 Konstytucji RP); w referendach z 2015 roku (frekwencja 7,8%) i z 2023 roku (ok. 41%) tego progu nie osiągnięto. Obywatelski projekt ustawy może złożyć w Sejmie grupa 100 tys. wyborców.
- Irlandia. W latach 2016–2018 działało Zgromadzenie Obywatelskie: 99 obywateli wylosowanych tak, by odzwierciedlali przekrój społeczeństwa, pod przewodnictwem sędzi. Jego rekomendacje w sprawie aborcji trafiły do komisji parlamentarnej, a następnie do referendum konstytucyjnego w maju 2018 roku (66,4% głosów za zmianą).
Do sporu 3 — jak daleko sięgają rządy większości? (grupy 5 i 6)
- Belgia. Ustawy dotyczące m.in. kompetencji wspólnot językowych wymagają „większości specjalnej”: większości w każdej grupie językowej w każdej izbie parlamentu oraz 2/3 głosów łącznie. Trzy czwarte posłów jednej grupy językowej może ponadto zawiesić prace nad projektem, który uznają za poważnie szkodzący stosunkom między wspólnotami (procedura „dzwonka alarmowego”). Od 1989 roku za edukację odpowiadają w Belgii wspólnoty językowe, a nie parlament federalny.
- Szwajcaria. Zmiana konstytucji wymaga większości głosujących w skali kraju i w większości kantonów, co chroni mniejsze kantony przed samą przewagą liczebną dużych.
- Łotwa. W referendum z lutego 2012 roku, wywołanym z inicjatywy obywateli, ok. 75% głosujących odrzuciło propozycję nadania językowi rosyjskiemu statusu drugiego języka państwowego (frekwencja ok. 70%).
- Polska. Językiem urzędowym jest polski, co nie narusza praw mniejszości narodowych wynikających z ratyfikowanych umów międzynarodowych (art. 27 Konstytucji RP). Konstytucja zapewnia mniejszościom narodowym i etnicznym wolność zachowania i rozwoju własnego języka oraz prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych (art. 35).
- Węgry. W 2010 roku Fidesz–KDNP, zdobywszy ok. 53% głosów oddanych na listy, uzyskał ponad dwie trzecie mandatów i w 2011 roku uchwalił głosami samej koalicji rządzącej nową konstytucję (Ustawę Zasadniczą).
Zadanie 1 — Decyzje i ich ocena
Czas: 15 minut. Praca w całej grupie.
Omówcie wspólnie obie decyzje w waszym sporze, A i B. Dla każdej zapiszcie konkretną regułę — z liczbami i progami, z tym, kto tak, a kto nie — oraz jedno zdanie uzasadnienia z perspektywy waszego modelu demokracji, powołując się na co najmniej jeden fakt z arkusza. Reguła typu „jak najwięcej demokracji” nie jest regułą. Potem zestawcie obie decyzje i odpowiedzcie na trzy pytania z końca tego zadania.
| Decyzja | Reguła | Uzasadnienie z perspektywy waszego modelu | Fakt z arkusza |
|---|---|---|---|
| A | |||
| B |
Spór 1 — Kto jest ludem? (grupy 1 i 2)
- A. Wiek i więźniowie. Od ilu lat obywatele głosują w wyborach krajowych — od 16 czy od 18? Czy osoby odbywające karę pozbawienia wolności głosują: wszystkie, żadne, czy zależnie od wyroku sądu?
- B. Mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora. Czy 400 tys. mieszkańców bez obywatelstwa głosuje — w wyborach lokalnych, krajowych czy w żadnych — i po ilu latach zamieszkania? Czy 600 tys. obywateli za granicą głosuje, a jeśli tak, to czy ich głosy dolicza się do okręgu w stolicy, czy wybierają własnych posłów?
Spór 2 — W jakim sensie lud ma rządzić? (grupy 3 i 4)
- A. Referendum. Czy obywatele mogą sami wywołać ogólnokrajowe referendum, a jeśli tak — ile podpisów muszą zebrać? Czy wynik jest wiążący? Czy obowiązuje próg frekwencji?
- B. Zgromadzenie obywatelskie. Czy tworzycie zgromadzenie obywateli wybieranych losowo? Ile osób, w jakich sprawach — i co dzieje się z jego rekomendacjami: są tylko opinią, parlament musi nad nimi głosować, czy trafiają automatycznie pod referendum?
Spór 3 — Jak daleko sięgają rządy większości? (grupy 5 i 6)
- A. Jaka większość? Jaka większość jest potrzebna, by uchwalić ustawę o języku nauczania: zwykła większość parlamentu, większość kwalifikowana (np. 2/3), podwójna (w całym parlamencie i wśród posłów z Północy)? A może sprawa w ogóle nie podlega decyzji większości, bo prawo do nauki w języku mniejszości chroni konstytucja — albo o języku nauczania powinien decydować region, a nie państwo?
- B. Referendum. Czy Partia Jedności może obejść tę ochronę, poddając sprawę pod ogólnokrajowe referendum? Jeżeli referendum w sprawach mniejszości ma być dopuszczalne — czy wystarczy większość w skali kraju, czy potrzebna jest też zgoda Północy?
Trzy pytania do obu decyzji
- Dahl. Czy wasze dwie decyzje razem podnoszą (↑), obniżają (↓), czy nie zmieniają (=) rywalizacji i inkluzywności w Nowolandii? Jedno zdanie na każdy wymiar — i w którą stronę przesuwają punkt „Nowolandia dziś” na kwadracie Dahla (rysunek 1)? Pamiętajcie: inkluzywność to krąg uprawnionych, a nie liczba sposobów uczestnictwa.
- Ryzyko. Jakie nowe ryzyko tworzy wasze własne rozwiązanie — i kto mógłby je wykorzystać?
- Perspektywa. W której decyzji wasz model demokracji przesądził o wyniku? Jak, waszym zdaniem, rozstrzygnęła ją grupa, która pracuje nad tym samym sporem z drugiej perspektywy?
Zadanie 2 — Porównanie na forum
Czas: 12 minut. Plenum.
Prowadzący wyświetli wspólną tabelę (trzy spory × dwie perspektywy) oraz kwadrat Dahla z rysunku 1, na którym punkt „Nowolandia dziś” oznacza stan przed waszymi decyzjami. Przy każdym sporze:
- jedna z dwóch grup podaje swoje reguły — same reguły, bez uzasadnień;
- druga grupa mówi tylko to, co postanowiła inaczej, i która przesłanka jej modelu o tym przesądziła;
- obie grupy mówią, w którą stronę przesunąć Nowolandię na kwadracie Dahla.
Na koniec wrócimy do wykresów V-Dem z wykładu: które z dzisiejszych decyzji zmieniłyby wynik Nowolandii w indeksie demokracji wyborczej, które — w indeksie demokracji liberalnej, a które w żadnym z nich? Zastanówcie się przy tym, dlaczego w Europie Środkowo-Wschodniej po 2010 roku spadał przede wszystkim indeks liberalny, a nie wyborczy.