Ćwiczenie: Nowolandia — trzy spory o demokrację

Systemy polityczne

Autor
Afiliacje

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Grupa KW1 · 27 października 2026 | Grupa KW2 · 6 października 2026

Na czym polega to ćwiczenie

Jesteście członkami komisji konstytucyjnej Nowolandii — młodego państwa, które pisze swoją pierwszą demokratyczną konstytucję. Komisja musi rozstrzygnąć trzy spory odpowiadające trzem fundamentalnym dylematom demokracji z wykładu: kto jest ludem, w jakim sensie lud ma rządzić i jak daleko sięgają rządy większości.

Pracujecie w sześciu grupach po 4–5 osób, a każda grupa rozstrzyga inną sprawę — po dwie z każdego sporu. Każdą decyzję sprawdzacie dwoma pytaniami kontrolnymi z wykładu: pytaniem demokracji ochronnej i pytaniem demokracji rozwojowej (zob. skrót z wykładu) — i mówicie, które z nich przesądziło. Na forum nie będzie prezentacji: każda grupa poda swoje reguły i przesłankę, która o nich przesądziła, a z sześciu odpowiedzi złożymy jedną tabelę.

Grupa Spór Sprawa
1 Kto jest ludem? Wiek wyborczy i więźniowie
2 Kto jest ludem? Mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora
3 W jakim sensie lud ma rządzić? Referendum z inicjatywy obywateli
4 W jakim sensie lud ma rządzić? Zgromadzenie obywatelskie
5 Jak daleko sięgają rządy większości? Ustawa o języku nauczania
6 Jak daleko sięgają rządy większości? Referendum w sprawie języka nauczania

Wszystko, czego potrzebujecie, znajduje się w tym arkuszu: skrót z wykładu, profil Nowolandii i fakty porównawcze z innych państw. Nowolandia jest fikcyjna, fakty porównawcze — prawdziwe. Czytacie tylko fakty do swojej sprawy. Nie szukajcie niczego w internecie — zadanie polega na podjęciu i uzasadnieniu decyzji, nie na zbieraniu danych.

Harmonogram

Etap Czas Tryb pracy
Podział na grupy i lektura: skrót z wykładu, profil Nowolandii, fakty do waszej sprawy 3 min indywidualnie
Zadanie 1 — decyzje i ich ocena 15 min cała grupa
Zadanie 2 — porównanie na forum 12 min plenum

Skrót z wykładu

Perspektywa Teoretycy Po co jest demokracja? Pytanie kontrolne przy każdej decyzji
Demokracja ochronna Locke, Bentham, James Mill Chroni obywateli przed nadużyciami władzy: „rządy za zgodą rządzonych”, kontrola rządzących w regularnych, konkurencyjnych wyborach; cel — maksymalna wolność jednostki. Czy to rozwiązanie chroni ludzi przed władzą — także przed władzą większości?
Demokracja rozwojowa Rousseau, J.S. Mill Uczestnictwo jest drogą do wolności i rozwoju obywateli: wolni są ci, którzy współtworzą prawa, którym podlegają („wola powszechna”). Czy to rozwiązanie daje obywatelom więcej realnego udziału i uczy ich współrządzenia?

Trzy rozumienia „ludu”: lud jako jednorodne ciało (wspólne interesy), lud jako większość (rządy większości), lud jako zbiór jednostek (każdy obywatel liczy się osobno).

Poliarchia (Robert Dahl) ma dwa wymiary. Rywalizacja — na ile o władzę można otwarcie konkurować. Inkluzywność — jaka część dorosłych mieszkańców jest uprawniona do udziału w wyborach i w rywalizacji politycznej. Uwaga: inkluzywność to zasięg prawa do udziału, czyli to, kto należy do demosu, a nie liczba kanałów udziału. Referendum czy panel obywatelski nie zmienia inkluzywności, jeżeli nie zmienia kręgu uprawnionych. Oba wymiary rozpinają kwadrat Dahla (rysunek 1), w którego narożnikach leżą cztery typy ustrojów.

Kwadrat Dahla: dwa wymiary poliarchii Oś pozioma to inkluzywność, czyli jaka część dorosłych może głosować i kandydować; oś pionowa to rywalizacja, czyli na ile można otwarcie konkurować o władzę. W narożnikach leżą cztery typy ustrojów: lewy dolny — hegemonie zamknięte, lewy górny — oligarchie konkurencyjne, prawy dolny — hegemonie inkluzywne, prawy górny — poliarchie. Punkt „Nowolandia dziś” leży w ćwiartce poliarchii, blisko środka kwadratu. Inkluzywność jaka część dorosłych może głosować i kandydować Rywalizacja na ile można otwarcie konkurować o władzę Źródło: Robert A. Dahl, Polyarchy (1971) Hegemonie zamknięte bez rywalizacji i bez szerokiego udziału np. monarchie absolutne Oligarchie konkurencyjne rywalizacja w wąskim gronie uprawnionych np. Wielka Brytania w XIX w. Hegemonie inkluzywne głosują wszyscy, ale nie ma wyboru np. ZSRR Poliarchie szeroki demos i otwarta rywalizacja np. współczesne demokracje Nowolandia dziś
Rysunek 1: Kwadrat Dahla. Ruch w prawo oznacza, że prawo głosu i kandydowania zyskuje kolejna grupa — jak kobiety w Wielkiej Brytanii w 1918 i 1928 roku; ruch w górę — że o władzę można otwarciej konkurować. Nowe kanały udziału tego samego demosu, takie jak referendum czy panel obywatelski, nie przesuwają ustroju w prawo.

Dwa indeksy V-Dem: indeks demokracji wyborczej (v2x_polyarchy) mierzy poliarchię Dahla — wolne i uczciwe wybory, powszechność prawa wyborczego, wolność zrzeszania się i wypowiedzi. Indeks demokracji liberalnej (v2x_libdem) dodaje do tego rządy prawa, ochronę praw jednostki i ograniczenia władzy wykonawczej.

Nowolandia — profil państwa

  • Państwo. Ok. 10 mln mieszkańców; państwo niedawno niepodległe, bez ugruntowanej tradycji demokratycznej. Wybrane przed rokiem Zgromadzenie Konstytucyjne przygotowuje pierwszą demokratyczną konstytucję, a wasza komisja ma mu przedstawić rekomendacje.
  • Regiony. Centrum ze stolicą — 60% ludności; Północ — 25%; Wybrzeże — 15%.
  • Języki. Językiem urzędowym i językiem większości jest nowolandzki. Ok. 70% mieszkańców Północy posługuje się na co dzień językiem północnym — to ok. 18% ludności kraju. Szkoły publiczne na Północy uczą dziś w języku północnym.
  • Mieszkańcy bez obywatelstwa. Ok. 400 tys. osób (4% ludności) mieszka w Nowolandii od ponad 10 lat bez obywatelstwa — głównie pracownicy z państw sąsiednich i ich rodziny. Płacą podatki, a ich dzieci chodzą do nowolandzkich szkół.
  • Diaspora. Ok. 600 tys. obywateli mieszka za granicą, większość w państwach Unii Europejskiej.
  • Młodzież i więźniowie. Ok. 220 tys. mieszkańców ma 16 lub 17 lat. Ok. 12 tys. osób odbywa karę pozbawienia wolności.
  • Wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego. Frekwencja 58%, wśród osób poniżej 25 lat — 35%. Partia Jedności zdobyła 46% głosów i 54% mandatów i rządzi samodzielnie; partie Północy — łącznie 15% głosów. Partiom politycznym ufa co piąty obywatel.
  • Spór o język. Partia Jedności zapowiada ustawę, zgodnie z którą od 2028 roku jedynym językiem nauczania we wszystkich szkołach publicznych będzie nowolandzki. Partie Północy protestują. Partia Jedności proponuje, by sprawę rozstrzygnęło ogólnokrajowe referendum.

Fakty porównawcze

Do sprawy 1 — wiek wyborczy i więźniowie (grupa 1)

  • Wiek. W większości państw Unii Europejskiej prawo głosu przysługuje od 18 lat. Austria obniżyła wiek wyborczy do 16 lat we wszystkich wyborach w 2007 roku, Malta — w wyborach krajowych w 2018 roku. W Niemczech i Belgii 16-latkowie głosowali w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2024 roku.
  • Szkocja. Od 2015 roku 16- i 17-latkowie głosują w wyborach do parlamentu szkockiego i w wyborach lokalnych; w wyborach do Izby Gmin w Londynie prawo głosu przysługuje od 18 lat.
  • Więźniowie. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w sprawie Hirst przeciwko Wielkiej Brytanii (2005), że automatyczne pozbawienie prawa głosu wszystkich skazanych odbywających karę narusza Europejską Konwencję Praw Człowieka. W Polsce więźniowie głosują w lokalach wyborczych w zakładach karnych; prawa wybierania nie mają tylko osoby, które sąd prawomocnie ubezwłasnowolnił albo pozbawił praw publicznych lub wyborczych (art. 62 ust. 2 Konstytucji RP).
  • Stany Zjednoczone. O prawie głosu skazanych decydują stany: w Maine i Vermoncie głosują także osoby odbywające karę więzienia, w większości stanów — nie.

Do sprawy 2 — mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora (grupa 2)

  • Unia Europejska. Obywatele UE mieszkający w innym państwie członkowskim głosują tam w wyborach lokalnych i do Parlamentu Europejskiego, ale co do zasady nie w wyborach parlamentarnych.
  • Nowa Zelandia i Irlandia. W Nowej Zelandii stali rezydenci, którzy mieszkali w kraju co najmniej rok, głosują także w wyborach parlamentarnych. W Irlandii w wyborach lokalnych głosują wszyscy mieszkańcy, bez względu na obywatelstwo.
  • Diaspora w okręgu krajowym. W Polsce głosy oddane za granicą w wyborach do Sejmu dolicza się do jednego z okręgów warszawskich (nr 19).
  • Diaspora z własnymi posłami. We Włoszech obywatele mieszkający za granicą wybierają własnych posłów w okręgu zagranicznym — obecnie 8 z 400. Francuzi mieszkający za granicą wybierają od 2012 roku 11 z 577 posłów.

Do sprawy 3 — referendum z inicjatywy obywateli (grupa 3)

  • Szwajcaria. 100 tys. podpisów zebranych w ciągu 18 miesięcy wystarcza, by poddać pod głosowanie obywatelską propozycję zmiany konstytucji; 50 tys. podpisów zebranych w ciągu 100 dni — by poddać pod referendum uchwaloną już ustawę. Wynik jest wiążący niezależnie od frekwencji.
  • Włochy. Referendum uchylające ustawę odbywa się na wniosek 500 tys. wyborców (lub pięciu rad regionalnych) i jest ważne tylko wtedy, gdy weźmie w nim udział ponad połowa uprawnionych.
  • Polska. Referendum ogólnokrajowe zarządza Sejm albo prezydent za zgodą Senatu. Obywatele mogą o nie wnioskować, zbierając 500 tys. podpisów, ale decyzję podejmuje Sejm. Wynik jest wiążący, jeżeli głosowała ponad połowa uprawnionych (art. 125 Konstytucji RP); w referendach z 2015 roku (frekwencja 7,8%) i z 2023 roku (ok. 41%) tego progu nie osiągnięto.
  • Węgry. W referendum z 2016 roku w sprawie unijnego mechanizmu relokacji uchodźców 98% głosujących było przeciw, ale przy frekwencji ok. 44% i progu 50% wynik był nieważny.

Do sprawy 4 — zgromadzenie obywatelskie (grupa 4)

  • Irlandia. W latach 2016–2018 działało Zgromadzenie Obywatelskie: 99 obywateli wylosowanych tak, by odzwierciedlali przekrój społeczeństwa, pod przewodnictwem sędzi. Jego rekomendacje w sprawie aborcji trafiły do komisji parlamentarnej, a następnie do referendum konstytucyjnego w maju 2018 roku (66,4% głosów za zmianą). Wcześniej Konwent Konstytucyjny (66 wylosowanych obywateli i 33 polityków) zarekomendował równość małżeńską, przyjętą w referendum w 2015 roku (62%).
  • Francja. W latach 2019–2020 obradowała Obywatelska Konwencja Klimatyczna: 150 wylosowanych osób przyjęło 149 propozycji. Prezydent zapowiedział, że przekaże je „bez filtra”, ale ustawa klimatyczna z 2021 roku przejęła w całości tylko część z nich.
  • Wspólnota niemieckojęzyczna Belgii. Od 2019 roku działa tam stała Rada Obywatelska z 24 wylosowanych osób, która wybiera tematy kolejnych paneli obywatelskich. Parlament musi odpowiedzieć na ich rekomendacje i uzasadnić, których nie przyjmuje.
  • Gdańsk. W 2016 roku odbył się pierwszy w Polsce panel obywatelski, poświęcony ochronie miasta przed powodzią. Prezydent miasta zobowiązał się wdrożyć każdą rekomendację, którą poprze co najmniej 80% panelistów.

Do sprawy 5 — ustawa o języku nauczania (grupa 5)

  • Belgia. Ustawy dotyczące m.in. kompetencji wspólnot językowych wymagają „większości specjalnej”: większości w każdej grupie językowej w każdej izbie parlamentu oraz 2/3 głosów łącznie. Trzy czwarte posłów jednej grupy językowej może ponadto zawiesić prace nad projektem, który uznają za poważnie szkodzący stosunkom między wspólnotami (procedura „dzwonka alarmowego”). Od 1989 roku za edukację odpowiadają w Belgii wspólnoty językowe, a nie parlament federalny.
  • Finlandia. Konstytucja uznaje za języki narodowe fiński i szwedzki. Szwedzkojęzyczni Finowie — ok. 5% ludności — mają prawo do szkół i urzędów w swoim języku.
  • Polska. Językiem urzędowym jest polski, co nie narusza praw mniejszości narodowych wynikających z ratyfikowanych umów międzynarodowych (art. 27 Konstytucji RP). Konstytucja zapewnia mniejszościom narodowym i etnicznym wolność zachowania i rozwoju własnego języka oraz prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych (art. 35).
  • Węgry. W 2010 roku Fidesz–KDNP, zdobywszy ok. 53% głosów oddanych na listy, uzyskał ponad dwie trzecie mandatów i w 2011 roku uchwalił głosami samej koalicji rządzącej nową konstytucję (Ustawę Zasadniczą).

Do sprawy 6 — referendum w sprawie języka nauczania (grupa 6)

  • Łotwa. W referendum z lutego 2012 roku, wywołanym z inicjatywy obywateli, ok. 75% głosujących odrzuciło propozycję nadania językowi rosyjskiemu statusu drugiego języka państwowego (frekwencja ok. 70%).
  • Szwajcaria. Zmiana konstytucji wymaga większości głosujących w skali kraju i w większości kantonów, co chroni mniejsze kantony przed samą przewagą liczebną dużych. W 2009 roku 57,5% głosujących i większość kantonów przyjęły obywatelską inicjatywę, która wpisała do konstytucji zakaz budowy minaretów.
  • Włochy. Konstytucja (art. 75) nie dopuszcza referendum uchylającego w sprawie ustaw podatkowych i budżetowych, amnestii i ułaskawień oraz ratyfikacji umów międzynarodowych.
  • Polska. Konstytucja nie wymienia spraw, w których referendum ogólnokrajowe jest niedopuszczalne: wystarczy, że sprawa ma „szczególne znaczenie dla państwa” (art. 125 ust. 1).

Zadanie 1 — Decyzje i ich ocena

Czas: 15 minut. Praca w całej grupie.

Omówcie wspólnie obie decyzje w waszej sprawie, A i B. Dla każdej zapiszcie konkretną regułę — z liczbami i progami, z tym, kto tak, a kto nie — oraz jedno zdanie uzasadnienia: którą przesłanką, ochronną czy rozwojową, ją uzasadniacie, z powołaniem na co najmniej jeden fakt z arkusza. Reguła typu „jak najwięcej demokracji” nie jest regułą. Potem zestawcie obie decyzje i odpowiedzcie na trzy pytania z końca tego zadania.

Decyzja Reguła Uzasadnienie: przesłanka ochronna czy rozwojowa? Fakt z arkusza
A
B

Sprawa 1 — Wiek wyborczy i więźniowie (grupa 1)

  • A. Wiek wyborczy. Od ilu lat obywatele głosują w wyborach krajowych, a od ilu w lokalnych — od 16 czy od 18? Czy w obu rodzajach wyborów wiek może być inny?
  • B. Więźniowie. Czy ok. 12 tys. osób odbywających karę pozbawienia wolności głosuje: wszystkie, żadna, czy zależnie od wyroku — i kto o tym rozstrzyga: ustawa czy sąd w konkretnej sprawie?

Sprawa 2 — Mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora (grupa 2)

  • A. Mieszkańcy bez obywatelstwa. Czy 400 tys. mieszkańców bez obywatelstwa głosuje — w wyborach lokalnych, krajowych czy w żadnych — i po ilu latach zamieszkania?
  • B. Diaspora. Czy 600 tys. obywateli za granicą głosuje? Jeśli tak — czy ich głosy dolicza się do okręgu w stolicy, czy wybierają własnych posłów, i ilu?

Sprawa 3 — Referendum z inicjatywy obywateli (grupa 3)

  • A. Inicjatywa. Czy obywatele mogą sami wywołać ogólnokrajowe referendum, a jeśli tak — ile podpisów i w jakim czasie muszą zebrać? Czy mogą tylko zatrzymać ustawę uchwaloną przez parlament, czy także poddać pod głosowanie własny projekt?
  • B. Moc wyniku. Czy wynik jest wiążący, czy tylko doradczy? Czy obowiązuje próg frekwencji — a jeśli tak, jaki?

Sprawa 4 — Zgromadzenie obywatelskie (grupa 4)

  • A. Skład i temat. Czy tworzycie zgromadzenie obywateli wybieranych losowo? Ile osób, losowanych według jakich kryteriów (np. region, wiek, płeć, język), na jak długo — i kto wybiera temat: parlament, rząd czy obywatele w petycji?
  • B. Los rekomendacji. Co dzieje się z rekomendacjami zgromadzenia: są tylko opinią, parlament musi nad nimi głosować i uzasadnić odrzucenie, czy trafiają automatycznie pod referendum?

Sprawa 5 — Ustawa o języku nauczania (grupa 5)

  • A. Jaka większość? Jaka większość jest potrzebna, by uchwalić ustawę o języku nauczania: zwykła większość parlamentu, większość kwalifikowana (np. 2/3), podwójna (w całym parlamencie i wśród posłów z Północy)?
  • B. Konstytucja czy region? A może sprawa w ogóle nie podlega decyzji większości parlamentu — bo prawo do nauki w języku mniejszości chroni konstytucja albo o języku nauczania powinien decydować region, a nie państwo?

Sprawa 6 — Referendum w sprawie języka nauczania (grupa 6)

  • A. Czy referendum? Czy Partia Jedności może poddać ustawę o języku nauczania pod ogólnokrajowe referendum? Czy konstytucja powinna wyłączać pewne sprawy spod referendum — a jeśli tak, jakie?
  • B. Jaka większość? Jeżeli referendum w sprawach mniejszości ma być dopuszczalne — czy wystarczy większość w skali kraju, czy potrzebna jest też zgoda Północy? A może o szkołach Północy powinno rozstrzygać referendum tylko na Północy?

Trzy pytania do obu decyzji

  1. Dahl. Czy wasze dwie decyzje razem podnoszą (↑), obniżają (↓), czy nie zmieniają (=) rywalizacji i inkluzywności w Nowolandii? Jedno zdanie na każdy wymiar — i w którą stronę przesuwają punkt „Nowolandia dziś” na kwadracie Dahla (rysunek 1)? Pamiętajcie: inkluzywność to krąg uprawnionych, a nie liczba sposobów uczestnictwa.
  2. Ryzyko. Jakie nowe ryzyko tworzy wasze własne rozwiązanie — i kto mógłby je wykorzystać?
  3. Perspektywa. Która przesłanka — ochronna czy rozwojowa — przesądziła o waszej regule w każdej z dwóch decyzji? W której decyzji druga perspektywa doszłaby do innej reguły — i do jakiej? Jeżeli obie prowadzą do tej samej reguły, napiszcie, czym różnią się ich uzasadnienia.

Zadanie 2 — Porównanie na forum

Czas: 12 minut. Plenum.

Prowadzący wyświetli wspólną tabelę (sześć spraw, jeden wiersz na grupę) oraz kwadrat Dahla z rysunku 1, na którym punkt „Nowolandia dziś” oznacza stan przed waszymi decyzjami. Pozostałe grupy nie znają faktów do waszej sprawy, dlatego każda grupa po kolei, w mniej więcej minutę:

  • podaje swoje dwie reguły — same reguły, bez uzasadnień;
  • mówi, która przesłanka — ochronna czy rozwojowa — o nich przesądziła, i na jaki fakt z arkusza się powołała;
  • mówi, w którą stronę przesunąć Nowolandię na kwadracie Dahla.

Na koniec wrócimy do wykresów V-Dem z wykładu: które z dzisiejszych decyzji zmieniłyby wynik Nowolandii w indeksie demokracji wyborczej, które — w indeksie demokracji liberalnej, a które w żadnym z nich? Zastanówcie się przy tym, dlaczego w Europie Środkowo-Wschodniej po 2010 roku spadał przede wszystkim indeks liberalny, a nie wyborczy.