Ćwiczenie: Przeprojektowanie Konstytucji RP

Systemy polityczne

Autor

Afiliacje

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Grupa KW1 · 1 grudnia 2026 | Grupa KW2 · 3 listopada 2026

Na czym polega to ćwiczenie

Jesteście członkami Konwencji Konstytucyjnej, która ma zaproponować zmiany w Konstytucji RP w trzech obszarach omówionych na wykładzie: władzy wykonawczej, relacji Konstytucji z prawem Unii Europejskiej oraz procedurze zmiany samej Konstytucji. Nie piszecie nowej konstytucji. W waszym obszarze podejmujecie dwie konkretne decyzje, zapisujecie każdą jednym zdaniem w języku przepisu, a potem sprawdzacie, czy taka zmiana miałaby szansę wejść w życie — i czy chcielibyście, żeby obowiązywała także wtedy, gdy władzę przejmą wasi przeciwnicy.

Pracujecie w sześciu grupach po 4–5 osób. Każdy obszar trafia do dwóch grup, które pracują niezależnie od siebie. Na forum nie będzie prezentacji: zestawimy decyzje obu grup i zatrzymamy się tylko tam, gdzie się różnią.

Grupy	Obszar
1 i 2	A. Władza wykonawcza: Prezydent a rząd
3 i 4	B. Konstytucja a prawo Unii Europejskiej
5 i 6	C. Procedura zmiany Konstytucji i klauzula wieczności

Wszystko, czego potrzebujecie, znajduje się w tym arkuszu: brzmienie najważniejszych przepisów, fakty z ostatnich lat (stan na wrzesień 2026 roku) i układ sił w Sejmie. Nie szukajcie niczego w internecie — zadanie polega na podjęciu i uzasadnieniu decyzji, nie na zbieraniu danych. Czytacie wspólne tło i kartę swojego obszaru; pozostałych kart czytać nie musicie.

Harmonogram

Etap	Czas	Tryb pracy
Podział na grupy i lektura wspólnego tła oraz karty waszego obszaru	3 min	indywidualnie
Zadanie 1 — dwie decyzje i test wykonalności	15 min	cała grupa
Zadanie 2 — porównanie na forum	12 min	plenum

Wspólne tło: progi i układ sił w Sejmie

Konstytucja posługuje się trzema progami. Liczby w tabeli to wartości przy pełnej frekwencji (460 posłów); formalnie progi liczy się od głosów oddanych, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Większość	Głosy	Do czego jest potrzebna
bezwzględna	231	odrzucenie stanowiska Senatu (art. 121)
3/5	276	odrzucenie weta Prezydenta (art. 122)
2/3	307	zmiana Konstytucji (art. 235); zgoda na ratyfikację umowy przekazującej kompetencje organizacji międzynarodowej (art. 90)

Mandaty w Sejmie według wyników wyborów z 2023 roku: PiS — 194, Koalicja Obywatelska — 157, Trzecia Droga (PSL i Polska 2050) — 65, Lewica — 26, Konfederacja — 18. Rząd utworzyły KO, Trzecia Droga i Lewica (razem 248 mandatów). Skład klubów zmieniał się od tego czasu, ale żadna zmiana nie dała koalicji ani 3/5, ani 2/3.

Dwie perspektywy, z których ktoś oceni każdą waszą propozycję. W polskim sporze ustrojowym ścierają się dwie narracje. Narracja „obrony praworządności” podkreśla ochronę niezależnych instytucji przed większością parlamentarną. Narracja „suwerenności demokratycznej” podkreśla prawo większości wybranej w wyborach do reformowania państwa. Dobra propozycja potrafi odpowiedzieć na zarzuty z obu stron.

Karta A — Władza wykonawcza (grupy 1 i 2)

Dualizm egzekutywy. Prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych na pięć lat (najwyżej dwie kadencje). Rada Ministrów odpowiada politycznie przed Sejmem, który może ją odwołać tylko konstruktywnym wotum nieufności, czyli wybierając jednocześnie nowego premiera. Prezydent nie może odwołać rządu.
Kontrasygnata (art. 144). Akty urzędowe Prezydenta wymagają podpisu premiera, który bierze za nie odpowiedzialność przed Sejmem. Wyjątkiem jest zamknięty katalog 30 prerogatyw, do których należą m.in. weto, skierowanie ustawy do Trybunału Konstytucyjnego, powoływanie sędziów i prawo łaski.
Weto (art. 122). Prezydent może odmówić podpisania ustawy; Sejm odrzuca weto większością 3/5. Zamiast weta Prezydent może przed podpisaniem skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego.
Nominacje. Sędziów powołuje Prezydent, ale wyłącznie spośród kandydatów wskazanych we wniosku Krajowej Rady Sądownictwa (art. 179). Sędziów Trybunału Konstytucyjnego wybiera Sejm (art. 194); zgodnie z ustawą składają oni ślubowanie wobec Prezydenta. Konstytucja nie określa terminu na żadną z tych czynności i nie mówi wprost, czy Prezydent może odmówić.
Kohabitacja. Od grudnia 2023 roku prezydent i większość sejmowa pochodzą z przeciwnych obozów: najpierw Andrzej Duda, a od 6 sierpnia 2025 roku Karol Nawrocki wobec rządu Donalda Tuska. W 2026 roku Prezydent zawetował ustawę dotyczącą sądownictwa oraz ustawy o związkach partnerskich (lipiec 2026 r.) — żadnego z tych wet nie odrzucono. Odmówił powołania 46 sędziów, a spośród sześciorga sędziów TK wybranych przez Sejm 13 marca 2026 roku odebrał ślubowanie tylko od dwojga (1 kwietnia 2026 r.).
Dwa wzorce z zagranicy. W Niemczech prezydenta federalnego wybiera Zgromadzenie Federalne, pełni on funkcje głównie reprezentacyjne, a władzę wykonawczą sprawuje kanclerz odpowiedzialny przed Bundestagiem. We Francji prezydent wybierany w wyborach powszechnych mianuje premiera, przewodniczy posiedzeniom rządu i może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe — ale rząd odpowiada przed Zgromadzeniem, a gdy prezydent traci w nim większość, jego władza w polityce wewnętrznej słabnie.

Decyzja A1 — model i weto. Wybierzcie jeden model:

parlamentarny — prezydenta wybiera Zgromadzenie Narodowe, pełni on funkcje reprezentacyjne, a cała władza wykonawcza należy do rządu odpowiedzialnego przed Sejmem;
silniejszy prezydent — prezydent z wyborów powszechnych mianuje premiera i kieruje polityką zagraniczną i obronną, ale rząd nadal odpowiada przed Sejmem (bliżej wzoru francuskiego);
obecny model z doprecyzowaniem — zachowujecie dualizm, ale wyraźnie rozgraniczacie kompetencje.

Następnie zdecydujcie, co z wetem: zostaje próg 3/5, obniżacie go (np. do bezwzględnej większości), czy znosicie weto.

Decyzja A2 — nominacje. Czy Prezydent ma obowiązek powołać sędziego wskazanego przez KRS i odebrać ślubowanie od sędziego TK wybranego przez Sejm? Jeżeli tak — w jakim terminie i co się dzieje, gdy go nie dotrzyma? Jeżeli nie — z jakich powodów może odmówić i kto to ocenia?

Karta B — Konstytucja a prawo Unii Europejskiej (grupy 3 i 4)

Art. 8. „Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej.” Jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.
Art. 90. Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej kompetencje organów władzy państwowej „w niektórych sprawach”. Zgoda na ratyfikację takiej umowy wymaga 2/3 głosów w Sejmie i 2/3 w Senacie albo referendum ogólnokrajowego. W 2003 roku zgodę na przystąpienie do UE wyrażono w referendum.
Art. 91 ust. 3. Prawo stanowione przez organizację międzynarodową jest stosowane bezpośrednio i ma pierwszeństwo w razie kolizji z ustawami. Konstytucja nie mówi, co się dzieje w razie kolizji z samą Konstytucją.
Ujęcie ortodoksyjne. W wyrokach K 18/04 (traktat akcesyjny, 2005) i K 32/09 (traktat lizboński, 2010) Trybunał Konstytucyjny przyjął, że prawo UE ma pierwszeństwo stosowania przed ustawami, ale Konstytucja pozostaje najwyższym prawem. Nieusuwalną kolizję z Konstytucją można usunąć tylko na trzy sposoby: zmieniając prawo krajowe, zmieniając Konstytucję albo występując z umowy.
Wyrok K 3/21 (7 października 2021 r.). Na wniosek Prezesa Rady Ministrów TK orzekł, że określone sposoby rozumienia art. 1 i art. 19 Traktatu o Unii Europejskiej są niezgodne z Konstytucją — w zakresie, w jakim uprawniają sądy krajowe do pomijania przepisów Konstytucji i do badania prawidłowości powołania sędziów. Trybunał nie zadał wcześniej pytania Trybunałowi Sprawiedliwości UE. Prawidłowość składu, w którym TK orzekał, sama była kwestionowana. Wyrok stał się jednym z centralnych elementów sporu o praworządność z Komisją Europejską.
Pytanie prejudycjalne (art. 267 TFUE). Sąd krajowy może — a sąd ostatniej instancji co do zasady musi — zapytać TSUE o wykładnię prawa UE; odpowiedź wiąże sąd pytający.
Inne państwa. Zastrzeżenia wobec pierwszeństwa prawa UE nie są polską specyfiką. Niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny zastrzega sobie prawo sprawdzania, czy UE nie przekracza przyznanych jej kompetencji i nie narusza tożsamości konstytucyjnej Niemiec; w 2020 roku uznał jeden z wyroków TSUE za wydany poza kompetencjami Unii.
Gdzie są te przepisy. Art. 8 należy do rozdziału I, więc przy jego zmianie można zażądać referendum zatwierdzającego; art. 90 i 91 należą do rozdziału III, dla którego takiego referendum nie przewidziano.

Decyzja B1 — klauzula ogólna. Wybierzcie jedno:

wyraźne pierwszeństwo prawa UE w zakresie kompetencji przekazanych Unii;
klauzula tożsamości konstytucyjnej — wskazanie spraw, w których prawo UE nie może mieć pierwszeństwa przed Konstytucją (wymieńcie najwyżej trzy);
pozostawienie obecnego tekstu — uznajecie, że ujęcie ortodoksyjne wystarcza.

Decyzja B2 — procedura kolizji. Kto i w jakim trybie rozstrzyga, gdy TK uzna, że przepis prawa UE w wykładni TSUE jest niezgodny z Konstytucją? Możecie np. wprowadzić obowiązek zadania pytania prejudycjalnego przed takim orzeczeniem, wymóg pełnego składu lub kwalifikowanej większości w TK albo obowiązek zmiany Konstytucji lub renegocjacji zamiast odmowy stosowania prawa UE.

Test K 3/21. Gdy obie decyzje będą gotowe, sprawdźcie: jak potoczyłaby się sprawa K 3/21, gdyby obowiązywały wasze przepisy?

Karta C — Procedura zmiany Konstytucji i klauzula wieczności (grupy 5 i 6)

Art. 235 krok po kroku. Projekt może złożyć co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów (92), Senat albo Prezydent. Pierwsze czytanie może się odbyć nie wcześniej niż 30. dnia od złożenia projektu. Sejm uchwala zmianę większością 2/3, Senat — bezwzględną większością, w terminie nie dłuższym niż 60 dni. Zmianę rozdziałów I, II lub XII Sejm może uchwalić nie wcześniej niż 60. dnia po pierwszym czytaniu, a w ciągu 45 dni od uchwalenia przez Senat 1/5 posłów, Senat albo Prezydent mogą zażądać referendum zatwierdzającego; zmiana zostaje przyjęta, jeżeli poprze ją większość głosujących (bez wymogu frekwencji). Prezydent podpisuje ustawę o zmianie Konstytucji w ciągu 21 dni — nie ma prawa weta.
Praktyka. Od 1997 roku Konstytucję zmieniono tylko dwa razy: w 2006 roku (art. 55 — umożliwienie ekstradycji obywateli polskich, m.in. na podstawie europejskiego nakazu aresztowania) i w 2009 roku (art. 99 — zakaz kandydowania osób prawomocnie skazanych na karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego).
Brak klauzuli wieczności. Polska Konstytucja nie zawiera przepisów, których nie można zmienić: w trybie art. 235 da się zmienić każdy przepis, także sam art. 235.
Zmiany lat 2015–2023. Przebudowa Trybunału Konstytucyjnego, Krajowej Rady Sądownictwa i Sądu Najwyższego odbyła się ustawami zwykłymi i uchwałami Sejmu. Żadna z tych zmian nie wymagała zmiany Konstytucji ani większości 2/3.
Niemcy. Zmiana Ustawy Zasadniczej wymaga 2/3 głosów w Bundestagu i 2/3 w Bundesracie. Art. 79 ust. 3 wyklucza zmiany naruszające podział federacji na kraje, udział krajów w ustawodawstwie oraz zasady godności człowieka (art. 1) i demokratycznego, socjalnego, federalnego państwa prawnego (art. 20). O tym, czy zmiana narusza tę klauzulę, rozstrzyga Federalny Trybunał Konstytucyjny.
Węgry. Parlament jest jednoizbowy, a do zmiany konstytucji wystarcza 2/3 głosów posłów. Fidesz, mając taką większość od 2010 roku, uchwalił nową ustawę zasadniczą (2011) i wielokrotnie ją nowelizował. W 2026 roku większość 2/3 zdobyła opozycyjna wobec Fideszu Tisza — ta sama reguła służy teraz jej przeciwnikom.

Decyzja C1 — progi i referendum. Wybierzcie jedno:

utrudnienie zmian — np. próg 3/4, obowiązkowe referendum, zatwierdzenie zmiany przez dwa kolejne Sejmy;
ułatwienie zmian — np. niższy próg w Sejmie w zamian za obowiązkowe referendum;
zróżnicowanie progów — wyższy próg lub obowiązkowe referendum tylko dla wybranych rozdziałów lub przepisów (wskażcie których).

Decyzja C2 — klauzula wieczności. Czy wprowadzić przepisy, których nie da się zmienić nawet większością konstytucyjną? Jeżeli tak — wymieńcie najwyżej trzy zasady i wskażcie, kto rozstrzyga, czy dana zmiana je narusza. Jeżeli nie — dlaczego?

Test 2015–2023. Gdy obie decyzje będą gotowe, sprawdźcie: czy wasze przepisy powstrzymałyby zmiany z lat 2015–2023? Jeżeli nie — czego brakuje?

Zadanie 1 — Dwie decyzje i test wykonalności

Czas: 15 minut. Praca w całej grupie.

Omówcie wspólnie obie decyzje z karty waszego obszaru i dla każdej wypełnijcie kolumnę tabeli. Jeżeli żadna z opcji wam nie odpowiada, możecie zaproponować własną, ale musi być równie konkretna.

	Decyzja 1	Decyzja 2
Wybór — którą opcję wybieracie?
Zapis — jedno zdanie w języku przepisu, np. „Prezydent powołuje sędziego w terminie 30 dni od dnia przedstawienia wniosku przez Krajową Radę Sądownictwa”
Koszt — jedna wada lub jedno ryzyko, które świadomie akceptujecie

Test wykonalności

Gdy obie decyzje są gotowe, sprawdźcie, czy do siebie pasują (silniejszy ośrodek władzy wymaga silniejszego hamulca). Grupy 3 i 4 wykonują test K 3/21, grupy 5 i 6 — test 2015–2023. Następnie wszystkie grupy odpowiadają wspólnie na trzy pytania.

Test 307. Posługując się tabelą mandatów, wskażcie, które kluby musiałyby zagłosować za waszą zmianą, żeby zebrała 307 głosów. Podajcie jeden powód, dla którego mogłyby się zgodzić — albo powiedzcie wprost, że takiego powodu nie widzicie.
Test zasłony niewiedzy. Czy poparlibyście tę zmianę, gdyby urząd Prezydenta albo większość w Sejmie przejął obóz, któremu nie ufacie? Zmiana Konstytucji obowiązuje także następców. Jeżeli odpowiedź brzmi „nie” — co trzeba poprawić?
Punkt sporny. Wybierzcie jedną decyzję, co do której mieliście najwięcej wątpliwości, i przygotujcie jedno zdanie: co przemawia za waszym wyborem, a co za alternatywą.

Zadanie 2 — Porównanie na forum

Czas: 12 minut. Plenum.

Prowadzący wyświetli wspólną tabelę sześciu grup (decyzja 1, decyzja 2, kto musi zagłosować za, test zasłony niewiedzy). Przy każdym obszarze:

jedna z dwóch grup podaje swoje wybory i zapisy — bez uzasadnień;
druga grupa mówi tylko to, co postanowiła inaczej, i dlaczego;
jedna z grup odpowiada na test 307.

Na koniec pytanie dla wszystkich: Która propozycja zebrałaby dziś 307 głosów? Jeśli żadna — gdzie toczy się spór? Przypomnijcie sobie, czy zmiany z lat 2015–2023 oraz spory z lat 2024–2026 o weta i nominacje wymagały zmiany Konstytucji, czy rozgrywały się poniżej progu 2/3. Do tego wątku wracamy na zajęciach 5: co może zrobić — i czego zrobić nie może — większość, która nie ma 2/3.