Systemy polityczne
Konstytucja i system polityczny w Polsce. Wartość praworządności.
Ben Stanley
Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS
Grupa KW1 · 1 grudnia 2026 | Grupa KW2 · 3 listopada 2026
Treści programowe
Program przedmiotu: zajęcia 4 (dziś)
Program przedmiotu: 8 przystanków. 1 — Systemy polityczne: pojęcia i typy (za nami); 2 — Demokratyczne systemy polityczne (za nami); 3 — Niedemokratyczne systemy polityczne (za nami); 4 — Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność (dziś); 5 — Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności (przed nami); 6 — Rola mediów w systemie politycznym (przed nami); 7 — Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku (przed nami); 8 — Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji.
1
Systemy polityczne:
pojęcia i typy
2
Demokratyczne
systemy polityczne
3
Niedemokratyczne
systemy polityczne
4
Konstytucja i system
polityczny w Polsce;
praworządność
DZIŚ
5
Państwo prawa:
instytucje, procedury,
prawa i wolności
6
Rola mediów
w systemie
politycznym
7
Przyszłość demokracji:
pięć kryzysów
XXI wieku
8
Powtórka (45 min),
potem egzamin
w sesji
Gdzie byliśmy
Typologie reżimów niedemokratycznych : od klasycznego rozróżnienia Linza po współczesne klasyfikacje reżimów zamkniętych i wyborczych
Totalitaryzm a autorytaryzm : ideologia totalna, mobilizacja i terror versus ograniczony pluralizm, mentalność i demobilizacja
Systemy hybrydowe : autorytaryzm konkurencyjny (Levitsky i Way), demokracja nieliberalna, reżimy „szarej strefy” między demokracją a dyktaturą
Przypadki graniczne : Węgry, Turcja, Rosja lat 2000., Wenezuela – jak rozpoznać moment przekroczenia progu?
Dziś : przechodzimy do polskiego przypadku – jak Konstytucja z 1997 r. urządza państwo i co chroni je przed osunięciem się w „szarą strefę”
Konstytucja RP z 1997 roku
Droga do Konstytucji z 1997 roku
Po lewej oś czasu: 1921 — konstytucja marcowa, poprzednia w pełni demokratyczna konstytucja Polski; 1952 — konstytucja PRL, wielokrotnie nowelizowana i zastąpiona dopiero w 1997 roku; 1989 — Okrągły Stół i częściowo wolne wybory, początek przejścia od komunizmu do demokracji; 1992 — tymczasowa „Mała Konstytucja” i ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1992 roku o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji. Po prawej dwa kroki z 1997 roku. Krok pierwszy: 2 kwietnia 1997 roku Zgromadzenie Narodowe uchwala Konstytucję; projekt przygotowała Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego z udziałem sił politycznych od lewicy po prawicę; trybem była ustawa konstytucyjna z 1992 roku, a nie dzisiejszy art. 235. Krok drugi: 25 maja 1997 roku referendum zatwierdzające — frekwencja 42,86%, za Konstytucją 53,45% głosujących, około 6,4 miliona głosów. Na dole: Konstytucja jest podstawą ustrojową III Rzeczypospolitej — określa fundamenty państwa, prawa obywatelskie i organizację władz.
1921
Konstytucja marcowa
poprzednia w pełni demokratyczna konstytucja
1952
Konstytucja PRL
wielokrotnie nowelizowana; zastąpiona w 1997 r.
1989
Okrągły Stół i częściowo wolne wybory
początek przejścia od komunizmu do demokracji
1992
„Mała Konstytucja” i ustawa
konstytucyjna z 23 kwietnia
rozwiązanie tymczasowe i tryb przygotowania
nowej konstytucji
1997: DWA KROKI
1
2 kwietnia 1997
Zgromadzenie Narodowe uchwala Konstytucję
projekt Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, przygotowany
z udziałem sił politycznych od lewicy po prawicę
tryb: ustawa konstytucyjna z 1992 r. — nie dzisiejszy art. 235
2
25 maja 1997
referendum zatwierdzające
frekwencja: 42,86% uprawnionych
za Konstytucją: 53,45% głosujących, ok. 6,4 mln głosów
50%
→ podstawa ustrojowa III Rzeczypospolitej: fundamenty państwa, prawa
obywatelskie, organizacja władz
Struktura Konstytucji
Struktura Konstytucji RP z 1997 roku
Preambuła i trzynaście rozdziałów w czterech grupach. Fundamenty: preambuła (tradycja, wartości, wspólne dobro, bez samodzielnej mocy normatywnej); rozdział I, Rzeczpospolita, art. 1–29 (zasady ustrojowe, symbole państwowe, język urzędowy); rozdział II, Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela, art. 30–86, 57 artykułów — najobszerniejszy; rozdział III, Źródła prawa, art. 87–94 (zamknięty katalog źródeł i ich hierarchia). Organy władzy: rozdział IV Sejm i Senat, V Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, VI Rada Ministrów i administracja rządowa, VII Samorząd terytorialny. Sądy i kontrola: rozdział VIII Sądy i Trybunały (Sąd Najwyższy, sądy powszechne, administracyjne i wojskowe, KRS, Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu), IX Organy kontroli państwowej i ochrony prawa (NIK, Rzecznik Praw Obywatelskich, KRRiT). Pozostałe: rozdział X Finanse publiczne, XI Stany nadzwyczajne, XII Zmiana Konstytucji (art. 235), XIII Przepisy przejściowe i końcowe. Rozdziały I, II i XII są dodatkowo wyróżnione: przy ich zmianie można zażądać referendum zatwierdzającego.
Fundamenty
Preambuła
tradycja, wartości,
wspólne dobro; bez
samodzielnej mocy
normatywnej
I
art. 1–29
Rzeczpospolita
zasady ustrojowe,
symbole państwowe,
język urzędowy
II
art. 30–86
Wolności, prawa i obowiązki
człowieka i obywatela
57 artykułów — najobszerniejszy
rozdział
III
art. 87–94
Źródła prawa
zamknięty katalog
źródeł i ich
hierarchia
Organy władzy
IV
Sejm i Senat
V
Prezydent
Rzeczypospolitej Polskiej
VI
Rada Ministrów i
administracja rządowa
VII
Samorząd
terytorialny
Sądy i
kontrola
VIII
Sądy i Trybunały
SN, sądy powszechne, administracyjne i wojskowe,
KRS, TK, Trybunał Stanu
IX
Organy kontroli państwowej i ochrony prawa
NIK, Rzecznik Praw Obywatelskich, KRRiT
Pozostałe
X
Finanse publiczne
XI
Stany nadzwyczajne
XII
art. 235
Zmiana Konstytucji
XIII
Przepisy przejściowe
i końcowe
przy zmianie rozdziałów I, II i XII można zażądać referendum zatwierdzającego (art. 235)
Fundamentalne zasady ustrojowe
Fundamentalne zasady ustrojowe Konstytucji RP
Sześć kart, każda z numerem artykułu. Suwerenność narodu, art. 4: naród jest źródłem wszelkiej władzy i sprawuje ją przez przedstawicieli lub bezpośrednio, w referendum. Państwo jednolite i niepodległe: art. 3 — państwo jednolite, czyli unitarne; art. 5 — strzeże niepodległości i nienaruszalności terytorium. Trójpodział władzy, art. 10: legislatywa — Sejm i Senat, egzekutywa — Prezydent i Rada Ministrów, judykatywa — sądy i trybunały. Pluralizm polityczny, art. 11–13: wolność tworzenia i działania partii (art. 11) i innych zrzeszeń (art. 12); granicę wyznacza art. 13, zakazujący partii odwołujących się do totalitarnych metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu. Społeczna gospodarka rynkowa, art. 20: wolność działalności gospodarczej i własność prywatna połączone z dialogiem społecznym i solidarnością. Przyrodzona godność człowieka, art. 30: nienaruszalna i niezbywalna, źródło wszystkich praw i wolności człowieka i obywatela.
art. 4
Suwerenność narodu
naród jest źródłem wszelkiej władzy
sprawuje ją przez przedstawicieli
lub bezpośrednio (referendum)
art. 3 i 5
Państwo jednolite i
niepodległe
art. 3: państwo jednolite
(unitarne)
art. 5: strzeże niepodległości i
nienaruszalności terytorium
art. 10
Trójpodział władzy
legislatywa: Sejm i Senat
egzekutywa: Prezydent i Rada
Ministrów
judykatywa: sądy i trybunały
art. 11–13
Pluralizm polityczny
wolność tworzenia i działania
partii (art. 11) i innych zrzeszeń
(art. 12)
granica (art. 13): zakaz partii
odwołujących się do totalitarnych
metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu
art. 20
Społeczna gospodarka rynkowa
wolność działalności gospodarczej i
własność prywatna
połączone z dialogiem społecznym i
solidarnością
art. 30
Przyrodzona godność człowieka
nienaruszalna i niezbywalna
źródło wszystkich praw i wolności
człowieka i obywatela
Konstytucja a prawo Unii Europejskiej
Konstytucja a prawo Unii Europejskiej: art. 8, 90 i 91
Po lewej hierarchia. U góry Konstytucja RP: według art. 8 najwyższe prawo Rzeczypospolitej, stosowana bezpośrednio; na dole ustawy. Art. 90 to droga przekazania kompetencji: umowa międzynarodowa przekazuje organizacji międzynarodowej kompetencje organów państwa „w niektórych sprawach”, za zgodą wyrażoną większością 2/3 w Sejmie i w Senacie albo w referendum ogólnokrajowym; strzałka prowadzi od niej do prawa Unii Europejskiej. Prawo UE jest stosowane bezpośrednio i, według art. 91 ust. 3, ma pierwszeństwo w razie kolizji z ustawami — strzałka w dół, do ustaw. Między prawem UE a Konstytucją znak zapytania: na pytanie, co się dzieje w razie kolizji z samą Konstytucją, tekst nie odpowiada. Po prawej ujęcie ortodoksyjne z wyroków TK K 18/04 (traktat akcesyjny, 2005) i K 32/09 (traktat lizboński, 2010): prawo UE ma pierwszeństwo stosowania, a nie obowiązywania — ustawa sprzeczna z prawem UE nie jest uchylana, tylko w danej sprawie się jej nie stosuje; Konstytucja pozostaje najwyższym prawem; nieusuwalną kolizję z Konstytucją usuwa się na jeden z trzech sposobów: zmianą prawa krajowego, zmianą Konstytucji albo wystąpieniem z umowy. To pragmatyczne zawieszenie sporu o ostatnie słowo, a nie jego rozstrzygnięcie.
Konstytucja RP
art. 8: najwyższe prawo Rzeczypospolitej, stosowana
bezpośrednio
Ustawy
ART. 90 — DROGA PRZEKAZANIA KOMPETENCJI
umowa międzynarodowa przekazuje kompetencje organów państwa „w niektórych
sprawach”; zgoda: 2/3 w Sejmie i w Senacie albo referendum ogólnokrajowe
Prawo Unii Europejskiej
stosowane bezpośrednio (art. 91 ust. 3)
pierwszeństwo w razie kolizji
z ustawami (art. 91 ust. 3)
?
kolizja z samą Konstytucją:
tekst nie rozstrzyga
UJĘCIE ORTODOKSYJNE
TK: K 18/04 (traktat akcesyjny, 2005), K 32/09
(traktat lizboński, 2010)
Pierwszeństwo stosowania, nie
obowiązywania
ustawa sprzeczna z prawem UE nie jest
uchylana — w danej sprawie się jej nie
stosuje
Konstytucja pozostaje najwyższym
prawem
Nieusuwalna kolizja z Konstytucją —
trzy wyjścia:
1
zmiana prawa krajowego
2
zmiana Konstytucji
3
wystąpienie z umowy
pragmatyczne zawieszenie sporu o ostatnie
słowo — nie jego rozstrzygnięcie
Wyrok TK K 3/21
Wyrok TK K 3/21 z 7 października 2021 roku: odwrócona kontrola
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2021 roku, wydany na wniosek Prezesa Rady Ministrów. Dwa panele porównują układy kontroli. W zwykłym układzie wzorcem kontroli jest Konstytucja, a przedmiotem kontroli ustawa: TK bada, czy ustawa jest zgodna z Konstytucją. W sprawie K 3/21 kontrola jest odwrócona: przedmiotem kontroli stają się art. 1 i art. 19 Traktatu o Unii Europejskiej; TK uznał za niezgodne z Konstytucją ich rozumienie w zakresie, w jakim uprawnia sądy krajowe do pomijania Konstytucji i badania prawidłowości powołania sędziów. U dołu trzy powody, dla których wyrok jest tak sporny. Po pierwsze, odwrócenie ram: przedmiotem kontroli stała się traktatowa podstawa unijnej kontroli niezależności sądów, art. 19 TUE w wykładni TSUE. Po drugie, kwestionowany skład: wyrok zapadł w składzie, którego prawidłowość — po sporze o wybór sędziów TK z lat 2015–2016 — sama była podważana. Po trzecie, odbiór w Europie: zastrzeżenia „tożsamości konstytucyjnej” zgłaszały też inne sądy, niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny i francuska Rada Stanu, ale K 3/21 odczytano jako podważenie fundamentu porządku prawnego Unii. Wniosek: wyrok stał się jednym z centralnych elementów sporu o praworządność z Komisją Europejską.
Wyrok TK z 7 października 2021 r., wydany na wniosek Prezesa Rady Ministrów
ZWYKŁY UKŁAD KONTROLI
Konstytucja
wzorzec
ustawa
przedmiot
kontroli
TK bada zgodność
K 3/21: KONTROLA ODWRÓCONA
Konstytucja
wzorzec
art. 1 i art. 19 TUE
przedmiot
kontroli
TK bada zgodność
TK uznał za niezgodne z Konstytucją ich rozumienie w zakresie, w
jakim uprawnia sądy krajowe do pomijania Konstytucji i badania
prawidłowości powołania sędziów
DLACZEGO WYROK JEST TAK SPORNY
1
Odwrócenie ram
przedmiotem kontroli stała się
traktatowa podstawa unijnej kontroli
niezależności sądów: art. 19 TUE w
wykładni TSUE
2
Kwestionowany skład
wyrok zapadł w składzie, którego
prawidłowość — po sporze o wybór sędziów
TK z lat 2015–2016 — sama była podważana
3
Odbiór w Europie
zastrzeżenia „tożsamości konstytucyjnej”
zgłaszały też inne sądy (niemiecki FTK,
francuska Rada Stanu), ale K 3/21
odczytano jako podważenie fundamentu
porządku prawnego UE
→ jeden z centralnych elementów sporu o praworządność z Komisją Europejską
Władza ustawodawcza
Władza ustawodawcza: Sejm, Senat i Zgromadzenie Narodowe
Dwie karty izb z kropkami odpowiadającymi liczbie mandatów. Sejm: 460 posłów wybieranych w wyborach proporcjonalnych z list partyjnych, metodą d'Hondta, z progiem 5% dla partii i 8% dla koalicji, w 41 okręgach, na czteroletnią kadencję. Senat: 100 senatorów wybieranych w systemie większościowym w 100 okręgach jednomandatowych, na czteroletnią kadencję. Obie izby łączą się w Zgromadzenie Narodowe (art. 114): Sejm i Senat obradują wspólnie pod przewodnictwem Marszałka Sejmu w zamkniętym katalogu czterech spraw — przysięga Prezydenta (art. 130), uznanie trwałej niezdolności Prezydenta do sprawowania urzędu (art. 131 ust. 2 pkt 4), postawienie Prezydenta w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu (art. 145) i orędzie Prezydenta (art. 140). Błędy do sprostowania: Zgromadzenie Narodowe nie uchwala zmian Konstytucji, bo w trybie art. 235 izby głosują odrębnie, a o stanie wojny decyduje Sejm (art. 116). Na dole: funkcje parlamentu — ustawodawcza, kontrolna i kreacyjna; ochrona mandatu — nietykalność i immunitet.
Sejm
460 posłów
wybory proporcjonalne z list
partyjnych
metoda d'Hondta; próg 5% dla partii,
8% dla koalicji
41 okręgów · kadencja 4 lata
Senat
100 senatorów
system większościowy
100 okręgów jednomandatowych
kadencja 4 lata
ZGROMADZENIE NARODOWE (ART. 114)
Sejm i Senat obradują wspólnie pod przewodnictwem Marszałka Sejmu — zamknięty katalog czterech spraw:
przysięga Prezydenta (art.
130)
uznanie trwałej niezdolności
Prezydenta do sprawowania
urzędu (art. 131 ust. 2 pkt
4)
postawienie Prezydenta w stan
oskarżenia przed Trybunałem
Stanu (art. 145)
orędzie Prezydenta (art. 140)
Funkcje parlamentu: ustawodawcza · kontrolna · kreacyjna
Ochrona mandatu: nietykalność i immunitet
Władza wykonawcza: dualizm
Władza wykonawcza: dualizm egzekutywy
Dwa ośrodki władzy wykonawczej. Po lewej Prezydent, wybierany przez wyborców w wyborach powszechnych i bezpośrednich na pięć lat, najwyżej na dwie kadencje; „najwyższy przedstawiciel RP” — reprezentacja, polityka zagraniczna, obronność, arbitraż. Po prawej Rada Ministrów — Prezes Rady Ministrów i ministrowie — prowadząca faktyczną politykę wewnętrzną i zagraniczną, gospodarkę i administrację; ponosi odpowiedzialność polityczną przed Sejmem, który może ją odwołać tylko konstruktywnym wotum nieufności (art. 158); Sejm pochodzi z wyborów parlamentarnych. Między nimi kontrasygnata (art. 144): większość aktów Prezydenta wymaga podpisu premiera. Wyjątkiem są prerogatywy — zamknięty katalog 30 uprawnień wykonywanych bez kontrasygnaty, m.in. weto, wniosek do Trybunału Konstytucyjnego, powoływanie sędziów i prawo łaski. Pośrodku źródło konfliktów: niejasny podział kompetencji między Prezydentem a rządem; w kohabitacji hamulce przestają być formalnością.
Prezydent
wybory powszechne i bezpośrednie · 5 lat ·
najwyżej dwie kadencje
„najwyższy przedstawiciel RP”: reprezentacja,
polityka zagraniczna, obronność, arbitraż
Wyborcy
wybory prezydenckie
Rada Ministrów
Prezes Rady Ministrów i ministrowie
faktyczna polityka: wewnętrzna i zagraniczna,
gospodarka, administracja
Sejm
wybory
parlamentarne
odpowiedzialność polityczna;
konstruktywne wotum
nieufności (art. 158)
kontrasygnata (art. 144)
większość aktów Prezydenta
wymaga podpisu premiera
Prerogatywy — bez kontrasygnaty
zamknięty katalog 30 uprawnień, m.in.
weto, wniosek do TK, powoływanie
sędziów, prawo łaski
Źródło konfliktów
niejasny podział kompetencji
między Prezydentem a rządem —
w kohabitacji hamulce
przestają być formalnością
Kohabitacja od grudnia 2023 r.
Kohabitacja od grudnia 2023 roku
Oś czasu od 2015 do 2026 roku z dwoma pasami: Prezydent oraz większość w Sejmie i rząd. W latach 2015–2023 prezydent i większość pochodzą z jednego obozu: Prezydent Andrzej Duda i poprzednia większość. Grudzień 2023: rząd Donalda Tuska, powołany po wyborach z października 2023 roku, staje naprzeciw Prezydenta Andrzeja Dudy — zaczyna się kohabitacja, zaznaczona na osi. Czerwiec–sierpień 2025: Karol Nawrocki wygrywa drugą turę i 6 sierpnia 2025 roku obejmuje urząd; zmienia się prezydent, nie układ sił. Marzec–kwiecień 2026: z sześciorga sędziów Trybunału Konstytucyjnego wybranych przez Sejm 13 marca Prezydent 1 kwietnia odebrał ślubowanie tylko od dwojga; Trybunał odroczył sprawę bezterminowo. 2026: odmowa powołania 46 sędziów oraz weto wobec ustawy dotyczącej sądownictwa i ustaw o związkach partnerskich (lipiec 2026 roku). Wniosek: rząd bez większości 3/5 (276 głosów przy pełnej frekwencji) nie odrzuci weta, więc kontrasygnata, weto i prerogatywy przestają być formalnością i stają się realnymi hamulcami.
PREZYDENT
WIĘKSZOŚĆ W SEJMIE I RZĄD
Andrzej Duda
poprzednia większość (obóz prezydenta)
2015
2023
2024
2025
2026
…
2015–2023: prezydent i większość z jednego obozu
kohabitacja od grudnia 2023 r.
rząd Donalda Tuska
grudzień 2023
rząd Donalda Tuska, powołany
po wyborach z października
2023 r., naprzeciw
Prezydenta Andrzeja Dudy
Karol Nawrocki
czerwiec–sierpień 2025
Karol Nawrocki wygrywa drugą
turę i 6 sierpnia 2025 r.
obejmuje urząd: zmienia się
prezydent, nie układ sił
marzec–kwiecień 2026
z sześciorga sędziów TK
wybranych przez Sejm 13
marca ślubowanie 1 kwietnia
odebrane tylko od dwojga; TK
odracza sprawę bezterminowo
2026
odmowa powołania 46 sędziów;
weto wobec ustawy dotyczącej
sądownictwa oraz ustaw o
związkach partnerskich
(lipiec 2026 r.)
Rząd bez większości 3/5 (276 głosów przy pełnej frekwencji) nie odrzuci weta:
kontrasygnata, weto i prerogatywy przestają być formalnością i stają się realnymi hamulcami
Kompetencje Prezydenta
Kompetencje Prezydenta RP
Pięć kart. Reprezentacja państwa: najwyższy przedstawiciel RP w stosunkach międzynarodowych; ratyfikuje umowy międzynarodowe, najważniejsze za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. Zwierzchnictwo Sił Zbrojnych (art. 134): w czasie pokoju sprawowane za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej; Prezydent mianuje Szefa Sztabu Generalnego; jest zwierzchnikiem, nie dowódcą — na czas wojny powołuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych na wniosek premiera. Mianowania: sędziowie na wniosek KRS, ambasadorowie, ministrowie na wniosek premiera; szefów służb specjalnych powołuje premier po opinii Prezydenta; w kohabitacji Prezydent odmówił powołania 46 sędziów i odebrał ślubowanie tylko od dwojga z sześciorga sędziów TK. Prawo łaski: indywidualne ułaskawienia; nie obejmuje osób skazanych przez Trybunał Stanu. Inicjatywa ustawodawcza i weto (art. 122): Prezydent składa projekty ustaw, może odmówić podpisu albo zamiast weta skierować ustawę do TK w trybie kontroli prewencyjnej. Sejm odrzuca weto większością 3/5 w obecności co najmniej połowy posłów. Pasek 460 mandatów pokazuje, że koalicja rządząca ma 248 głosów, mniej niż 276 potrzebnych przy pełnej frekwencji.
Reprezentacja państwa
najwyższy przedstawiciel RP w
stosunkach międzynarodowych
ratyfikuje umowy międzynarodowe —
najważniejsze za zgodą parlamentu
wyrażoną w ustawie
Zwierzchnictwo Sił Zbrojnych
(art. 134)
w czasie pokoju — za pośrednictwem
Ministra Obrony Narodowej; mianuje
Szefa Sztabu Generalnego
zwierzchnik, nie dowódca: na czas wojny
powołuje Naczelnego Dowódcę Sił
Zbrojnych na wniosek premiera
Mianowania
sędziowie — na wniosek KRS;
ambasadorowie; ministrowie — na
wniosek premiera
szefów służb specjalnych powołuje
premier, po opinii Prezydenta
w kohabitacji: odmowa powołania 46
sędziów; ślubowanie tylko 2 z 6 sędziów
TK
Prawo łaski
indywidualne ułaskawienia
nie obejmuje osób skazanych przez
Trybunał Stanu
Inicjatywa ustawodawcza i weto (art. 122)
składa projekty ustaw; może odmówić podpisu (weto) albo — zamiast weta — skierować
ustawę do TK (kontrola prewencyjna)
Sejm odrzuca weto większością 3/5 w obecności co najmniej połowy posłów
koalicja rządząca: 248
276 = 3/5 przy pełnej frekwencji
0
460 posłów
Rada Ministrów
Rada Ministrów: faktyczny ośrodek władzy wykonawczej
Pośrodku Rada Ministrów, faktyczny ośrodek władzy wykonawczej: Prezes Rady Ministrów kieruje pracami rządu, koordynuje i kontroluje pracę ministrów; ministrowie kierują działami administracji, czyli resortami, i wydają rozporządzenia wykonawcze. U góry Sejm. Strzałka od Sejmu do rządu: odpowiedzialność polityczna, solidarna (cały rząd) i indywidualna (ministrowie); konstruktywne wotum nieufności (art. 158) — Sejm może odwołać rząd tylko, wybierając jednocześnie nowego premiera. Strzałka od rządu do Sejmu: program rządu, przedstawiany przy wotum zaufania, i projekty ustaw — większość ustaw projektuje rząd. U dołu administracja rządowa pod nadzorem Rady Ministrów: centralna (ministerstwa i urzędy centralne), terenowa (wojewodowie i urzędy wojewódzkie) oraz podległa i nadzorowana (agencje państwowe, spółki Skarbu Państwa).
Rada Ministrów
faktyczny ośrodek władzy wykonawczej
Prezes Rady Ministrów
kieruje pracami rządu, koordynuje i
kontroluje pracę ministrów
Ministrowie
kierują działami administracji
(resortami), wydają rozporządzenia
wykonawcze
Sejm
odpowiedzialność polityczna:
solidarna (cały rząd) i indywidualna (ministrowie)
konstruktywne wotum nieufności (art. 158):
odwołanie rządu tylko z wyborem nowego premiera
program rządu (wotum zaufania)
i projekty ustaw: większość ustaw
projektuje rząd
nadzór
ADMINISTRACJA RZĄDOWA
centralna
ministerstwa i urzędy centralne
terenowa
wojewodowie i urzędy wojewódzkie
podległa i nadzorowana
agencje państwowe, spółki Skarbu
Państwa
Samorząd terytorialny
Samorząd terytorialny: trzy szczeble, zasady i nadzór
U góry trzy szczeble samorządu. Gminy: 2477, podstawowy szczebel, zadania lokalne — przedszkola i szkoły podstawowe, woda i kanalizacja, drogi gminne. Powiaty: 314 powiatów i 66 miast na prawach powiatu, zadania ponadgminne — szkoły średnie, drogi powiatowe, bezpieczeństwo, szpitale powiatowe. Województwa: 16, rozwój regionalny, strategie rozwoju, fundusze UE, drogi wojewódzkie. Po lewej zasady: decentralizacja, czyli przeniesienie zadań z centrum do jednostek terytorialnych, przeciwieństwo centralizmu PRL; subsydiarność, czyli wykonywanie zadań na możliwie najniższym poziomie, najbliżej obywatela; samodzielność — osobowość prawna, majątek, udział w dochodach publicznych, a w podatkach tylko ustalanie stawek w granicach ustawy. Po prawej nadzór: wojewoda i regionalne izby obrachunkowe badają tylko legalność, nie celowość — czy samorząd działa zgodnie z prawem, a nie czy działa rozsądnie. Na dole: Polska pozostaje państwem jednolitym (art. 3) — województwa nie mają własnych konstytucji ani władzy ustawodawczej, a ich kompetencje nadaje i może zmienić ustawa.
GMINY
2477
gmin — podstawowy szczebel
zadania lokalne: przedszkola i
szkoły podstawowe, woda i
kanalizacja, drogi gminne
POWIATY
314 + 66
powiatów + miast na prawach powiatu
zadania ponadgminne: szkoły średnie,
drogi powiatowe, bezpieczeństwo,
szpitale powiatowe
WOJEWÓDZTWA
16
województw
rozwój regionalny, strategie
rozwoju, fundusze UE, drogi
wojewódzkie
ZASADY
decentralizacja
przeniesienie zadań z centrum do jednostek
terytorialnych — przeciwieństwo centralizmu PRL
subsydiarność
zadania na możliwie najniższym poziomie, najbliżej
obywatela
samodzielność
osobowość prawna, majątek, udział w dochodach
publicznych; podatki: tylko stawki w granicach ustawy
NADZÓR
wojewoda i regionalne izby obrachunkowe
badają, czy samorząd działa zgodnie z prawem —
nie, czy działa rozsądnie
legalność
celowość
Państwo jednolite (art. 3): województwa nie mają własnych konstytucji ani władzy ustawodawczej —
ich kompetencje nadaje i może zmienić ustawa
Władza sądownicza
Władza sądownicza: sądy i trybunały w rozdziale VIII Konstytucji
Ramka rozdziału VIII Konstytucji, „Sądy i Trybunały”. Po lewej wymiar sprawiedliwości według art. 175: cztery rodzaje sądów. Sąd Najwyższy to organ odrębny, a nie czwarta instancja sądów powszechnych: rozpoznaje kasacje i skargi nadzwyczajne, sprawuje nadzór judykacyjny nad orzecznictwem, m.in. przez uchwały, i stwierdza ważność wyborów i referendów. Sądy powszechne mają trzy szczeble — rejonowe, okręgowe i apelacyjne — i rozpatrują sprawy karne, cywilne, rodzinne, pracy i ubezpieczeń społecznych. Sądy administracyjne są dwustopniowe — 16 wojewódzkich sądów administracyjnych i Naczelny Sąd Administracyjny — i kontrolują legalność decyzji administracyjnych. Sądy wojskowe rozpatrują sprawy żołnierzy i przestępstw wojskowych. Przerywane strzałki pokazują nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego nad sądami powszechnymi i wojskowymi. Po prawej dwa trybunały, w tym samym rozdziale, ale poza wymiarem sprawiedliwości z art. 175: Trybunał Konstytucyjny kontroluje zgodność ustaw i aktów normatywnych z Konstytucją i rozstrzyga spory kompetencyjne; Trybunał Stanu, organ quasi-sądowy, orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej najwyższych urzędników, w tym Prezydenta. Trybunały nie rozstrzygają zwykłych spraw karnych ani cywilnych.
ROZDZIAŁ VIII KONSTYTUCJI: SĄDY I TRYBUNAŁY
WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI (ART. 175): CZTERY RODZAJE SĄDÓW
Sąd Najwyższy
organ odrębny — nie czwarta instancja sądów powszechnych
kasacje i skargi nadzwyczajne · nadzór judykacyjny nad orzecznictwem (uchwały) ·
stwierdzanie ważności wyborów i referendów
Sądy powszechne
apelacyjne
okręgowe
rejonowe
sprawy karne, cywilne,
rodzinne, pracy i
ubezpieczeń społecznych
Sądy administracyjne
Naczelny Sąd
Administracyjny
16 wojewódzkich sądów
administracyjnych
kontrola legalności
decyzji administracyjnych
Sądy wojskowe
sądy wojskowe
sprawy żołnierzy i
przestępstw wojskowych
nadzór judykacyjny SN
nadzór judykacyjny SN
TRYBUNAŁY
poza wymiarem sprawiedliwości z art. 175
Trybunał Konstytucyjny
kontrola zgodności ustaw i aktów
normatywnych z Konstytucją; spory
kompetencyjne
Trybunał Stanu
odpowiedzialność konstytucyjna
najwyższych urzędników, w tym
Prezydenta — organ quasi-sądowy
nie rozstrzygają zwykłych spraw
karnych ani cywilnych
Trybunał Konstytucyjny
Trybunał Konstytucyjny: skład, drogi kontroli i kompetencje
Pośrodku Trybunał Konstytucyjny: 15 sędziów wybieranych przez Sejm na dziewięcioletnią kadencję bez możliwości ponownego wyboru; obowiązuje zasada incompatibilitas. Po lewej, kto uruchamia kontrolę: kontrola abstrakcyjna — wniosek uprawnionych organów, m.in. Prezydenta, grupy posłów, Rzecznika Praw Obywatelskich; kontrola konkretna — pytanie prawne sądu rozpatrującego sprawę; skarga konstytucyjna (art. 79) — obywatel po wyczerpaniu drogi prawnej. Po prawej, co Trybunał rozstrzyga: zgodność ustaw i aktów normatywnych z Konstytucją, zgodność ustaw z ratyfikowanymi umowami (EKPC, traktaty UE), zgodność celów i działalności partii z Konstytucją oraz spory kompetencyjne między Sejmem, Senatem, Prezydentem i Radą Ministrów. Pod spodem: orzeczenia mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne — wiążą wszystkie organy i sądy, nie ma od nich apelacji. Na dole kryzys lat 2015–2016: tzw. grudniowe ustawy z 2015 roku i wybór „sędziów-dublerów” na zajęte już miejsca podważyły legitymację Trybunału i jego orzecznictwa; szczegóły na zajęciach 5.
Trybunał
Konstytucyjny
15 sędziów
wybiera Sejm
kadencja 9 lat,
bez ponownego wyboru
incompatibilitas
KTO URUCHAMIA KONTROLĘ
kontrola abstrakcyjna
wniosek uprawnionych organów, m.in.
Prezydenta, grupy posłów, RPO
kontrola konkretna
pytanie prawne sądu rozpatrującego
sprawę
skarga konstytucyjna (art. 79)
obywatel, po wyczerpaniu drogi prawnej
CO ROZSTRZYGA
zgodność ustaw i aktów normatywnych z
Konstytucją
zgodność ustaw z ratyfikowanymi umowami
(EKPC, traktaty UE)
zgodność celów i działalności partii z
Konstytucją
spory kompetencyjne: Sejm, Senat,
Prezydent, Rada Ministrów
Orzeczenia: moc powszechnie obowiązująca i ostateczna — wiążą wszystkie organy i sądy; brak apelacji
KRYZYS 2015–2016
tzw. grudniowe ustawy z 2015 r. i wybór „sędziów-dublerów” na zajęte już miejsca podważyły legitymację TK i jego
orzecznictwa (szczegóły: zajęcia 5)
Krajowa Rada Sądownictwa
Krajowa Rada Sądownictwa: skład przed reformą z 2017 roku i po niej
Dwa rzędy po 25 kółek — członkowie KRS według art. 187: 15 sędziów, 4 posłów, 2 senatorów oraz 4 członków z urzędu lub z nominacji (Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, Minister Sprawiedliwości i osoba powołana przez Prezydenta). Kolor oznacza, kto wybiera członka. Do ustawy z grudnia 2017 roku 15 sędziów wybierało środowisko sędziowskie, posłów Sejm, a senatorów Senat. Od ustawy z grudnia 2017 roku (nowa KRS ukonstytuowała się w marcu 2018 roku) 15 sędziów-członków wybiera Sejm — większością 3/5, a gdy jej nie osiągnie, bezwzględną; równolegle powstała Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego. U dołu po lewej funkcja: KRS składa wniosek, Prezydent powołuje sędziego — może powołać tylko kandydata wskazanego przez KRS. Po prawej orzecznictwo europejskie i reakcja UE: ETPC w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (2021); TSUE — niezależność sądów na podstawie art. 19 TUE, Izba Dyscyplinarna; procedura z art. 7 TUE w latach 2017–2024; środki z KPO odblokowane w 2024 roku.
DO USTAWY Z GRUDNIA 2017 R.
15 sędziów
4 posłów
2
senatorów
4 z urzędu lub z
nominacji
OD USTAWY Z GRUDNIA 2017 R. (NOWA KRS OD MARCA 2018 R.)
15 sędziów-członków wybiera Sejm: większością 3/5, a gdy jej nie osiągnie — bezwzględną; równolegle powstaje Izba Dyscyplinarna SN
wybiera środowisko sędziowskie
wybiera Sejm
wybiera Senat
z urzędu lub z nominacji: Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, Minister Sprawiedliwości, osoba powołana przez Prezydenta
FUNKCJA: NOMINACJE SĘDZIOWSKIE
KRS
Prezydent
sędzia
wniosek
powołanie
Prezydent może powołać tylko kandydata wskazanego
przez KRS
ORZECZNICTWO EUROPEJSKIE I UE
· ETPC: Reczkowicz przeciwko Polsce (2021)
· TSUE: niezależność sądów na podstawie art. 19 TUE; Izba
Dyscyplinarna
· procedura z art. 7 TUE: 2017–2024; środki z KPO odblokowane w
2024 r.
Organy kontroli: RPO i NIK
Organy kontroli i ochrony prawa: RPO i NIK
Tabela porównuje Rzecznika Praw Obywatelskich i Najwyższą Izbę Kontroli. Wybór: Rzecznika wybiera Sejm za zgodą Senatu, Prezesa NIK również Sejm za zgodą Senatu. Kadencja: Rzecznik 5 lat, ponowny wybór tylko raz; Prezes NIK 6 lat, jedna reelekcja. Zadanie: Rzecznik chroni wolności i prawa człowieka i obywatela, z urzędu lub na wniosek; NIK kontroluje administrację rządową, NBP, państwowe osoby prawne i samorządy pod kątem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Środki: Rzecznik — wystąpienia do organów, wnioski legislacyjne, wnioski do TK i SN, skargi do ETPC i coroczna informacja dla Sejmu i Senatu; NIK — coroczna analiza wykonania budżetu, podstawa absolutorium (odmowa absolutorium nie jest wotum nieufności), oraz raporty dla Sejmu. Niezależność: Rzecznik jest niezależny od innych organów i odpowiada tylko przed Sejmem; NIK ma niezależność organizacyjną i funkcjonalną, a organy muszą umożliwić jej kontrolę. Dla obywatela: do Rzecznika każdy może się zwrócić bezpłatnie i bez szczególnej formy; raporty kontroli NIK są upubliczniane.
Rzecznik Praw Obywatelskich
Najwyższa Izba Kontroli
Wybór
Sejm za zgodą Senatu
Prezes: Sejm za zgodą Senatu
Kadencja
5 lat; ponowny wybór tylko raz
6 lat; jedna reelekcja
Zadanie
ochrona wolności i praw człowieka i obywatela — z
urzędu lub na wniosek
kontrola administracji rządowej, NBP, państwowych
osób prawnych i samorządów: legalność,
gospodarność, celowość, rzetelność
Środki
wystąpienia do organów, wnioski legislacyjne,
wnioski do TK i SN, skargi do ETPC; coroczna
informacja dla Sejmu i Senatu
coroczna analiza wykonania budżetu — podstawa
absolutorium (odmowa ≠ wotum nieufności); raporty
dla Sejmu
Niezależność
niezależny od innych organów; odpowiada tylko
przed Sejmem
organizacyjna i funkcjonalna; organy muszą
umożliwić kontrolę
Dla obywatela
każdy może się zwrócić — bezpłatnie, bez
szczególnej formy
raporty kontroli są upubliczniane
Praworządność: wartość i gwarancje
Praworządność: wartość dla demokracji i jej gwarancja instytucjonalna
Świątynia. Dach to praworządność i jej wartość dla demokracji: ochrona przed arbitralną władzą, przewidywalność reguł, równość rządzących i rządzonych oraz legitymacja. Dach wspiera pięć filarów — niezależnych instytucji: sądy (niezawisłość sędziów), Trybunał Konstytucyjny, Krajowa Rada Sądownictwa (nominacje sędziowskie), Rzecznik Praw Obywatelskich (ochrona praw jednostki) i Najwyższa Izba Kontroli (kontrola państwowa). Podstawą jest Konstytucja (art. 2 i 7), ale skład i działanie tych instytucji w dużej mierze regulują ustawy zwykłe. Wniosek: wartości nie bronią się same — bez niezależnych instytucji praworządność jest deklaracją, dlatego spór o obsadę tych organów jest sporem o praworządność.
Praworządność
ochrona przed arbitralną władzą · przewidywalność reguł · równość rządzących i rządzonych · legitymacja
Sądy
niezawisłość
sędziów
Trybunał
Konstytucyjny
KRS
nominacje
sędziowskie
RPO
ochrona praw
jednostki
NIK
kontrola
państwowa
Konstytucja (art. 2 i 7) — ale skład i działanie tych instytucji w dużej mierze regulują ustawy zwykłe
Wartości nie bronią się same: bez niezależnych instytucji praworządność jest deklaracją,
dlatego spór o obsadę tych organów jest sporem o praworządność
Współczesne wyzwania
Współczesne wyzwania: progi większości a układ sił w Sejmie
U góry pasek 460 mandatów w Sejmie według wyników wyborów z 2023 roku: KO 157, Trzecia Droga 65, Lewica 26, Konfederacja 18, PiS 194. Klamra pod paskiem: koalicja rządząca — KO, Trzecia Droga i Lewica — ma 248 mandatów. Trzy pionowe linie progów, wartości przy pełnej frekwencji: 231 — bezwzględna większość, potrzebna do odrzucenia stanowiska Senatu (art. 121), którą koalicja ma; 276 — trzy piąte, potrzebne do odrzucenia weta Prezydenta (art. 122), których koalicja nie ma; 307 — dwie trzecie, potrzebne do zmiany Konstytucji (art. 235), których koalicja nie ma. Pod spodem: bez porozumienia obu głównych obozów spór toczy się poniżej progu 2/3. Trzy karty: polityzacja instytucji — obsada TK, KRS i sądów według kryteriów politycznych zamiast merytorycznych, przed czym ma chronić praworządność; lata 2015–2023 — spór o TK (2015–2016), ustawa o KRS (grudzień 2017) i wyrok K 3/21, z których żaden element nie wymagał zmiany Konstytucji; od grudnia 2023 roku kohabitacja — weto i prewencyjna kontrola konstytucyjności (art. 122) jako realne hamulce, także dla ustaw „naprawczych”. Na dole zapowiedź zajęć 5: co może, a czego nie może zrobić większość, która nie ma 2/3.
Mandaty w Sejmie według wyników wyborów z 2023 r. (460 posłów)
KO 157
KO 157
Trzecia Droga 65
Trzecia Droga 65
Lewica 26
Konfederacja 18
PiS 194
PiS 194
koalicja rządząca: 248
231 = bezwzględna: odrzucenie stanowiska Senatu (art. 121)
276 = 3/5: odrzucenie weta Prezydenta (art. 122)
307 = 2/3: zmiana Konstytucji (art. 235)
BEZ POROZUMIENIA OBU GŁÓWNYCH OBOZÓW SPÓR TOCZY SIĘ PONIŻEJ PROGU 2/3
Polityzacja instytucji
obsada TK, KRS i sądów według
kryteriów politycznych zamiast
merytorycznych — przed tym ma chronić
praworządność
2015–2023: poniżej progu
spór o TK (2015–2016), ustawa o KRS
(grudzień 2017), wyrok K 3/21 — żaden
element nie wymagał zmiany Konstytucji
Od grudnia 2023: kohabitacja
weto i prewencyjna kontrola
konstytucyjności (art. 122) jako
realne hamulce — także dla ustaw
„naprawczych”
→ zajęcia 5: co może — i czego nie może — zrobić większość, która nie ma 2/3?
Procedura zmiany Konstytucji (art. 235)
Procedura zmiany Konstytucji (art. 235)
Schemat od lewej do prawej. Sejm uchwala zmianę większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów — 307 głosów przy pełnej frekwencji. Senat — bezwzględną większością w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów — 51 głosów przy pełnej frekwencji. Romb decyzyjny: czy zmiana dotyczy rozdziałów I, II lub XII i czy złożono wniosek? Jeśli tak — referendum zatwierdzające, ale tylko na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta, złożony w ciągu 45 dni od uchwalenia zmiany. Jeśli nie — ustawa trafia od razu do Prezydenta, który podpisuje ją w ciągu 21 dni, bez prawa weta (art. 235 ust. 7). Na dole błędy do sprostowania: referendum nie jest obowiązkowe i bez wniosku w ogóle się nie odbywa; progi liczy się od głosów oddanych przy kworum, a 307 i 51 to wartości przy pełnej frekwencji; izby głosują odrębnie, zmiany nie uchwala Zgromadzenie Narodowe.
Sejm
2/3 głosów
w obecności co najmniej
połowy ustawowej liczby
posłów
307 przy pełnej frekwencji
Senat
bezwzględna
większość w obecności co
najmniej połowy ustawowej
liczby senatorów
51 przy pełnej frekwencji
zmiana rozdz.
I, II lub XII
i wniosek?
tak
Referendum zatwierdzające
tylko na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub
Prezydenta, złożony w ciągu 45 dni od
uchwalenia zmiany
nie
Prezydent
podpisuje
w ciągu 21 dni
bez prawa weta
(art. 235 ust. 7)
BŁĘDY DO SPROSTOWANIA
· referendum nie jest obowiązkowe — bez wniosku w ogóle się nie odbywa
· progi liczy się od głosów oddanych przy kworum: 307 i 51 to wartości przy pełnej frekwencji
· izby głosują odrębnie — zmiany nie uchwala Zgromadzenie Narodowe
Kluczowe wnioski
Konstytucja z 1997 r. łączy parlamentarny rdzeń (rząd odpowiedzialny przed Sejmem) z powszechnie wybieranym prezydentem o realnych prerogatywach – kohabitacja pokazuje, jak mocne są te hamulce
Relacja Konstytucji do prawa UE opiera się na kompromisie – pierwszeństwo stosowania przed ustawami, nadrzędność Konstytucji – którego tekst nie rozstrzyga, a który wyrok K 3/21 naruszył
Praworządność zależy od instytucji : niezależnych sądów, TK, KRS, RPO i NIK – a ich obsadę i działanie w dużej mierze regulują zwykłe ustawy
Zmiana Konstytucji wymaga 2/3 w Sejmie, a więc porozumienia obu głównych obozów – dlatego spór ustrojowy toczy się poniżej tego progu (zajęcia 5)
Quiz
Dziesięć pytań z dzisiejszych zajęć w formule egzaminu: cztery odpowiedzi, jedna poprawna. Głosujecie anonimowo, na telefonach.
bdstanley.netlify.app/vote