Wprowadzenie do przedmiotu - UE w skrócie

Unia Europejska i jej instytucje

Autor

Afiliacja

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Cele i zakres kursu

Kurs „Unia Europejska i jej instytucje” ma na celu wyposażenie studentów w wiedzę na temat historii integracji europejskiej, funkcjonowania kluczowych instytucji Unii Europejskiej oraz polityki i procesów politycznych UE. Studenci dowiedzą się, jak doszło do integracji europejskiej, jak zmieniały się role instytucji unijnych w czasie, jakie to ma konsekwencje dla relacji między państwami członkowskimi a instytucjami UE, a także jak rozwój integracji europejskiej wpłynął na charakter kształtowania polityki.

Cykl wykładów podzielony jest na trzy części:

Część	Tematyka
Część 1. Historyczna ewolucja integracji europejskiej	Utworzenie Wspólnot Europejskich; poszerzenie i pogłębienie procesu integracji; zasady działania UE
Część 2. Instytucje i podmioty polityczne UE	Komisja Europejska; Rada UE; Rada Europejska; Parlament Europejski; system sądowy UE; pozostałe instytucje i grupy interesów; rola państw członkowskich
Część 3. Polityki i procesy tworzenia polityki w UE	Zrozumienie procesu politycznego UE; polityka wewnętrzna i zewnętrzna UE; UE jako system polityczny — przegląd i podsumowanie

Warunki zaliczenia kursu

Egzamin końcowy ma charakter open book i składa się z pytań wielokrotnego wyboru oraz pytań otwartych. Maksymalna liczba punktów wynosi 50, a minimalna liczba punktów do zaliczenia to 25. Egzamin odbywa się w sesji egzaminacyjnej.

Zakres procentowy	Ocena
91–100%	5 (bardzo dobry)
81–90%	4+ (dobry plus)
71–80%	4 (dobry)
61–70%	3+ (dostateczny plus)
51–60%	3 (dostateczny)
0–50%	2 (niedostateczny)

Czym jest Unia Europejska?

Unia Europejska (UE) jest unią gospodarczą i polityczną między 27 państwami europejskimi. Jej początki sięgają roku 1958, kiedy to utworzono Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG), której pierwotnym celem było zacieśnienie współpracy gospodarczej między sześcioma państwami: Belgią, Niemcami, Francją, Włochami, Luksemburgiem i Niderlandami. Od tego czasu do UE przystąpiły kolejne 22 państwa, natomiast Zjednoczone Królestwo opuściło Unię 31 stycznia 2020 roku.

Unia, która początkowo miała charakter czysto gospodarczy, przekształciła się w organizację obejmującą wiele różnych obszarów polityki — od klimatu, przez środowisko i zdrowie, aż po stosunki zewnętrzne i bezpieczeństwo, sprawiedliwość i migrację. Główną siłą napędową gospodarki unijnej jest jednolity rynek, który umożliwia swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i osób.

Wartości Unii Europejskiej

Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne państwom członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn.

Suwerenność i integracja

W centrum UE znajduje się 27 państw członkowskich oraz ich obywatele. Unikalną cechą UE jest to, że choć wszystkie państwa członkowskie pozostają suwerenne i niepodległe, zdecydowały się one połączyć część swojej suwerenności w obszarach, w których przynosi to wartość dodaną. W praktyce oznacza to, że państwa członkowskie powierzają część swoich uprawnień decyzyjnych wspólnie utworzonym instytucjom, aby decyzje w konkretnych sprawach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania mogły być podejmowane demokratycznie na poziomie UE.

Podstawą wszystkich działań UE są traktaty, które określają cele UE oraz zasady dotyczące funkcjonowania instytucji, sposobu podejmowania decyzji i stosunków między UE a jej państwami członkowskimi. W pewnych określonych przypadkach nie wszystkie państwa członkowskie uczestniczą we wszystkich obszarach polityki UE — jest to tzw. zróżnicowana integracja. Na przykład, choć euro jest wspólną walutą całej UE, strefa euro obejmuje obecnie tylko 21 państw członkowskich, a 25 państw członkowskich należy do strefy Schengen.

Obszary działania UE

Unia Europejska działa w wielu obszarach polityki, w których europejscy przywódcy uznali, że wspólne działanie jest korzystne. Należą do nich m.in. jednolity rynek, euro, wspieranie wzrostu gospodarczego, bezpieczeństwo, sprawiedliwość i sprawy zagraniczne. Inne obszary obejmują politykę innowacyjną promującą stosowanie nowych rozwiązań w takich dziedzinach jak klimat i ochrona środowiska, badania naukowe i energia, a także politykę solidarności (spójności) w zakresie spraw regionalnych, rolnych i społecznych. UE finansuje te polityki z rocznego budżetu, co pozwala jej uzupełniać i wzbogacać działania podejmowane przez rządy krajowe.

Główne instytucje UE

W podejmowaniu decyzji na szczeblu UE uczestniczy kilka kluczowych instytucji:

Instytucja	Rola
Parlament Europejski	Reprezentuje obywateli Unii; wybierany w wyborach bezpośrednich
Rada Europejska	W jej skład wchodzą szefowie państw lub rządów państw członkowskich UE
Rada Unii Europejskiej	Reprezentuje rządy państw członkowskich UE
Komisja Europejska	Reprezentuje interesy UE jako całości; na ogół proponuje nowe przepisy

Parlamenty narodowe państw członkowskich również odgrywają rolę w podejmowaniu decyzji i stanowieniu prawa, podobnie jak dwa organy doradcze: Europejski Komitet Regionów (składający się z przedstawicieli rządów i samorządów na szczeblu regionalnym i lokalnym) oraz Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (w którego skład wchodzą przedstawiciele organizacji pracowników i pracodawców oraz grupy zainteresowanych stron).

W procesie legislacyjnym to zazwyczaj Komisja proponuje nowe przepisy, a Parlament i Rada je przyjmują. Organy doradcze i parlamenty narodowe wydają opinie na temat wniosków, głównie z perspektywy zasad pomocniczości i proporcjonalności.

Zasady pomocniczości i proporcjonalności

Pomocniczość oznacza, że z wyjątkiem obszarów należących do wyłącznych kompetencji UE, Unia podejmuje działania jedynie wtedy, gdy działanie będzie skuteczniejsze na szczeblu UE niż na szczeblu krajowym. Zgodnie z zasadą proporcjonalności działanie UE musi ograniczać się do tego, co jest konieczne do osiągnięcia celów określonych w traktatach UE.

Jednolity rynek i cztery swobody

Wspólny rynek jest jednym z najważniejszych osiągnięć Unii Europejskiej. Ograniczenia w handlu i wolnej konkurencji między krajami członkowskimi zostały stopniowo wyeliminowane, co przyczyniło się do wzrostu poziomu życia. Podstawą jednolitego rynku są cztery swobody: swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału. Wspólny rynek nie stał się jednak jeszcze jednolitą gospodarką — niektóre sektory (w szczególności usługi użyteczności publicznej) nadal podlegają prawom krajowym.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Kontekst historyczny

Proces integracji europejskiej został zapoczątkowany i rozwinięty w Europie Zachodniej. Rozszerzono go na Europę Środkowo-Wschodnią (EŚW) dopiero po tym, jak ugruntowały się kluczowe cechy UE. Do czasu upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989–1990 kraje tego regionu znajdowały się poza procesami integracyjnymi zbliżającymi do siebie kraje Europy Zachodniej.

W całej swojej historii Europę charakteryzowały bardziej podziały, napięcia i konflikty niż wspólne cele czy zgoda duchowa. Główne źródła podziałów obejmowały różnice językowe (brak wspólnego języka porozumiewania się), religijne (podział na głównie protestancką Europę Północną i głównie katolicką Europę Południową), polityczne (podział na autokratyczne i demokratyczne systemy) oraz gospodarcze (rosnący podział na rozwinięte, uprzemysłowione gospodarki i słabo rozwinięte, rolnicze).

Domyślną relacją między krajami Europy Zachodniej była rywalizacja i nieufność, charakteryzująca się konkurencją ekonomiczną i ideologiczną, dążeniem do władzy i prestiżem narodowym oraz sporami terytorialnymi. Okres międzywojenny był szczególnie niestabilny — nie istniał stabilny system sojuszy ani wyraźna równowaga sił. Liga Narodów, utworzona w 1920 roku, próbowała zapewnić bezpieczeństwo międzynarodowe, lecz nie udało jej się tego dokonać, ponieważ nie mogła działać bez zgody wszystkich członków.

Przełom po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej relacje między państwami Europy Zachodniej uległy zasadniczej zmianie w trzech wymiarach. Po pierwsze, od 1945 roku państwa Europy Zachodniej żyją ze sobą w nieprzerwanym pokoju, a konfrontacja zbrojna stała się nie do pomyślenia. Po drugie, agenda europejska uległa przekształceniu — zamiast kwestii integralności terytorialnej i obrony zaczęła dotyczyć bogactwa i dobrobytu Europejczyków. Po trzecie, rządy państw Europy Zachodniej stworzyły nowe instytucje i kanały umożliwiające codzienną dyskusję o sprawach politycznych.

Historyczne korzenie Unii Europejskiej sięgają II wojny światowej — Europejczycy byli zdeterminowani, by zapobiec powtórzeniu się cierpienia i zniszczenia. Wkrótce po wojnie Europa została podzielona na Wschód i Zachód wraz z rozpoczęciem trwającej 40 lat zimnej wojny. W 1949 roku kraje Europy Zachodniej utworzyły Radę Europy — był to pierwszy krok w kierunku współpracy między nimi, ale sześć krajów chciało pójść dalej.

Deklaracja Schumana (1950)

Deklaracja Schumana została przedstawiona przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana 9 maja 1950 roku. Proponowała ona utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, której członkowie połączyliby produkcję węgla i stali. EWWiS (członkowie założyciele: Francja, Niemcy Zachodnie, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg) była pierwszą z serii ponadnarodowych instytucji europejskich, które ostatecznie przekształciły się w dzisiejszą Unię Europejską.

Traktat Paryski i Europejska Wspólnota Węgla i Stali (1951)

W oparciu o plan Schumana sześć krajów (Niemcy, Francja, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg) podpisało w 1951 roku Traktat Paryski, aby pod wspólnym zarządem prowadzić swój przemysł ciężki — węglowy i stalowy. Celem było stworzenie współzależności w dziedzinie węgla i stali, tak aby jeden kraj nie mógł już mobilizować swoich sił zbrojnych bez wiedzy innych. Złagodziło to nieufność i napięcia po II wojnie światowej. Traktat EWWiS wygasł w 2002 roku.

Traktaty Rzymskie (1957)

Traktaty Rzymskie zostały podpisane w Rzymie 25 marca 1957 roku i uważa się je za akty założycielskie Wspólnoty Europejskiej.

Pierwszy traktat powołał do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG). Jego celem było stworzenie wspólnego rynku i zapewnienie przekształcenia warunków handlu i produkcji we Wspólnocie. Kolejnym celem politycznym była budowa politycznej Europy i krok w kierunku bliższego zjednoczenia. Traktat o EWG zniósł cła między państwami członkowskimi i ustanowił wspólną taryfę zewnętrzną, która zastąpiła poprzednie taryfy krajowe. Przewidywał również rozwój wspólnych polityk — np. Wspólnej Polityki Rolnej (WPR), polityki handlowej i polityki transportowej. W celu poprawy możliwości zatrudnienia powołano Europejski Fundusz Społeczny, a dla ułatwienia ekspansji gospodarczej utworzono Europejski Bank Inwestycyjny.

Drugi traktat ustanowił Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EURATOM), której celem była koordynacja programów badawczych państw członkowskich w celu promowania pokojowego wykorzystania energii jądrowej.

Instytucje EWG — trójkąt instytucjonalny

Traktaty Rzymskie wprowadziły ważne nowości instytucjonalne, tworząc trójkąt instytucjonalny oparty na trzech organach:

Instytucja	Rola
Wysoka Władza (późniejsza Komisja Europejska)	Przygotowywanie propozycji legislacyjnych
Rada Ministrów (późniejsza Rada UE)	Wydawanie rozporządzeń
Zgromadzenie Parlamentarne (późniejszy Parlament Europejski)	Pełnienie roli doradczej

Traktat przewidywał również utworzenie Trybunału Sprawiedliwości.

Znaczenie traktatów założycielskich

Traktat Paryski i dwa Traktaty Rzymskie stanowiły ważny krok naprzód w rozwoju powojennych stosunków międzypaństwowych. Stworzyły podstawy do integracji określonych i głównych obszarów działalności gospodarczej państw-sygnatariuszy. Stworzyły również podstawę dla ponadnarodowego zarządzania w nowych ustaleniach dotyczących podejmowania decyzji, dając początek temu, co ostatecznie stanie się Unią Europejską.