Wprowadzenie do przedmiotu - UE w skrócie
Unia Europejska i jej instytucje
Wprowadzenie do kursu
Kurs „Unia Europejska i jej instytucje” ma na celu wyposażenie studentów w wiedzę na temat historii integracji europejskiej, funkcjonowania kluczowych instytucji Unii Europejskiej oraz polityki i procesów politycznych UE. Studenci dowiedzą się, jak doszło do integracji europejskiej, jak zmieniały się role instytucji unijnych w czasie, jakie to ma konsekwencje dla relacji między państwami członkowskimi a instytucjami UE, a także jak rozwój integracji europejskiej wpłynął na charakter kształtowania polityki.
Rysunek 1 pokazuje program kursu: piętnaście wykładów, od dzisiejszego wprowadzenia po podsumowanie UE jako systemu politycznego.
Cykl wykładów podzielony jest na trzy części:
| Część | Tematyka |
|---|---|
| Część 1. Historyczna ewolucja integracji europejskiej | Utworzenie Wspólnot Europejskich; poszerzenie i pogłębienie procesu integracji; zasady działania UE |
| Część 2. Instytucje i podmioty polityczne UE | Komisja Europejska; Rada UE; Rada Europejska; Parlament Europejski; system sądowy UE; pozostałe instytucje i grupy interesów; rola państw członkowskich |
| Część 3. Polityki i procesy tworzenia polityki w UE | Zrozumienie procesu politycznego UE; polityka wewnętrzna i zewnętrzna UE; UE jako system polityczny — przegląd i podsumowanie |
Rysunek 2 przedstawia te części jako trzy kolumny z numerami wykładów: część pierwsza obejmuje wykłady 1–4, druga — najobszerniejsza — wykłady 5–11, a trzecia wykłady 12–15. U dołu każdej kolumny podany jest rodzaj wiedzy, który daje dana część: historyczna, instytucjonalna oraz wiedza o politykach i procesach.
System instytucji Unii Europejskiej
Rysunek 3 przedstawia w skrócie cały system instytucjonalny Unii Europejskiej, któremu poświęcona jest druga część kursu. Najlepiej czytać go od góry. Obywatele UE wybierają Parlament Europejski bezpośrednio, a poprzez wybory krajowe pośrednio kształtują skład Rady Europejskiej. Rada Europejska nominuje przewodniczącego Komisji Europejskiej, a Parlament zatwierdza Komisję lub ją odrzuca. W centrum schematu znajdują się prawo i budżet UE: Komisja je proponuje i wprowadza w życie, Rada Europejska ustala agendę polityczną, a Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej zatwierdzają je lub odrzucają. Pozostałe organy pełnią funkcje wyspecjalizowane: Rada Europejska nominuje przywódców Europejskiego Banku Centralnego, Rada Unii Europejskiej powołuje Europejski Trybunał Obrachunkowy, który audytuje budżet, a Trybunał Sprawiedliwości UE interpretuje prawo i rozstrzyga spory.
Warunki zaliczenia kursu
Egzamin końcowy ma charakter open book i składa się z pytań wielokrotnego wyboru oraz pytań otwartych. Maksymalna liczba punktów wynosi 50, a minimalna liczba punktów do zaliczenia to 25. Egzamin odbywa się w sesji egzaminacyjnej.
| Zakres procentowy | Ocena |
|---|---|
| 91–100% | 5 (bardzo dobry) |
| 81–90% | 4+ (dobry plus) |
| 71–80% | 4 (dobry) |
| 61–70% | 3+ (dostateczny plus) |
| 51–60% | 3 (dostateczny) |
| 0–50% | 2 (niedostateczny) |
Czym jest Unia Europejska?
Unia Europejska (UE) jest unią gospodarczą i polityczną między 27 państwami europejskimi. Jej początki sięgają roku 1958, kiedy to utworzono Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG), której pierwotnym celem było zacieśnienie współpracy gospodarczej między sześcioma państwami: Belgią, Niemcami, Francją, Włochami, Luksemburgiem i Niderlandami. Od tego czasu do UE przystąpiły kolejne 22 państwa, natomiast Zjednoczone Królestwo opuściło Unię 31 stycznia 2020 roku.
Rysunek 4 zamienia tę historię w prosty rachunek: 6 państw założycielskich, plus 22 państwa, które przystępowały w kolejnych falach rozszerzenia, minus Zjednoczone Królestwo — daje dzisiejsze 27 państw członkowskich.
Mapa na rysunku 5 pokazuje 27 obecnych państw członkowskich wraz ze stolicami. UE rozciąga się od pierwotnej szóstki w sercu Europy Zachodniej po granice z Ukrainą i Białorusią na wschodzie oraz po Morze Śródziemne i Cypr na południu. Poza Unią pozostają m.in. Norwegia, Szwajcaria i Islandia oraz kraje Bałkanów Zachodnich.
UE na tle innych organizacji
Unia Europejska jest tylko jednym z wielu kręgów współpracy w Europie. Rysunek 6 (z podpisami w języku angielskim) pokazuje państwa europejskie, oznaczone flagami, w nakładających się organizacjach i obszarach współpracy: Unii Europejskiej, strefie euro (Eurozone), strefie Schengen (Schengen Area), Europejskim Obszarze Gospodarczym (EEA), EFTA, unii celnej UE (EU Customs Union), Radzie Europy (Council of Europe) i Europejskiej Wspólnocie Politycznej (European Political Community), a także w mniejszych ugrupowaniach regionalnych, takich jak Benelux czy Grupa Wyszehradzka. Kręgi te się nie pokrywają: strefa euro i strefa Schengen nie obejmują całej UE, a Rada Europy i Europejska Wspólnota Polityczna obejmują znacznie więcej państw niż Unia. Uwaga: diagram pokazuje w strefie euro 20 państw, podczas gdy według danych z wykładu strefa euro liczy dziś 21 państw członkowskich.
Co odróżnia UE od innych organizacji? Rysunek 7 umieszcza ją na osi między dwoma biegunami. Po lewej znajdują się klasyczne organizacje międzyrządowe, takie jak ONZ czy Rada Europy: współpraca jest w nich dobrowolna, decyzje wymagają zgody wszystkich lub większości państw, mechanizmy egzekwowania decyzji są słabe lub ich nie ma, a każde państwo zachowuje pełną suwerenność i może odmówić wykonania decyzji albo wystąpić z organizacji. Po prawej znajdują się państwa federalne, takie jak Stany Zjednoczone, Niemcy czy Australia, w których rząd federalny ma szeroką władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, a prawo federalne ma bezwzględne pierwszeństwo przed prawem stanowym czy regionalnym. UE jest hybrydą i sytuuje się pomiędzy tymi biegunami, ale bliżej strony federacyjnej. Państwa członkowskie pozostają suwerenne i zachowują własne rządy, parlamenty, armie i polityki zagraniczne, ale w wielu kluczowych dziedzinach — handel, konkurencja, waluta (w strefie euro), prawo ochrony środowiska — decyzje zapadają na poziomie europejskim, mają bezpośrednie zastosowanie w państwach członkowskich i pierwszeństwo przed prawem krajowym.
Od wspólnoty gospodarczej do unii politycznej
Unia, która początkowo miała charakter czysto gospodarczy, przekształciła się w organizację obejmującą wiele różnych obszarów polityki — od klimatu, przez środowisko i zdrowie, aż po stosunki zewnętrzne i bezpieczeństwo, sprawiedliwość i migrację. Główną siłą napędową gospodarki unijnej jest jednolity rynek, który umożliwia swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i osób.
Rysunek 8 pokazuje tę przemianę. Punktem wyjścia była wspólnota skupiona na węglu, stali i taryfach celnych. Dziś w centrum znajduje się jednolity rynek, a wokół niego obszary polityki, które Unia z czasem objęła. Mechanizm tej ekspansji nazywa się spillover („rozlewanie się” integracji): każdy krok integracji w jednej dziedzinie pociąga za sobą potrzebę integracji w dziedzinach pokrewnych. Jeśli na przykład towary mają swobodnie przepływać między państwami, trzeba ujednolicić normy techniczne i sanitarne, a to wymaga regulacji na poziomie UE.
Wartości Unii Europejskiej
Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne państwom członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn.
Rysunek 9 rozkłada ten przepis na części: u góry sześć wartości, na których opiera się Unia, z wyróżnionym państwem prawnym, kluczowym dla funkcjonowania całego systemu; pod nimi sześć cech społeczeństwa, w którym wartości te są wspólne. Na dole widać, że wartości mają praktyczne konsekwencje: państwa kandydujące muszą spełnić kryteria kopenhaskie (stabilne instytucje demokratyczne, ochrona praw człowieka i mniejszości, działająca gospodarka rynkowa), a wobec państwa członkowskiego, które je narusza, można uruchomić procedurę z art. 7 Traktatu, w skrajnym przypadku prowadzącą do zawieszenia prawa głosu.
Suwerenność i integracja
W centrum UE znajduje się 27 państw członkowskich oraz ich obywatele. Unikalną cechą UE jest to, że choć wszystkie państwa członkowskie pozostają suwerenne i niepodległe, zdecydowały się one połączyć część swojej suwerenności w obszarach, w których przynosi to wartość dodaną. W praktyce oznacza to, że państwa członkowskie powierzają część swoich uprawnień decyzyjnych wspólnie utworzonym instytucjom, aby decyzje w konkretnych sprawach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania mogły być podejmowane demokratycznie na poziomie UE.
Rysunek 10 przedstawia ten mechanizm: z każdego z 27 państw wydzielona jest niewielka część uprawnień, która trafia do wspólnych instytucji UE. Dzięki temu na poziomie UE zapadają decyzje w sprawach wspólnego zainteresowania, takich jak reguły jednolitego rynku, polityka handlowa wobec krajów trzecich czy normy środowiskowe. Państwa nie wyrzekły się jednak suwerenności: mogą wystąpić z UE, jak pokazał brexit.
Traktaty i zróżnicowana integracja
Podstawą wszystkich działań UE są traktaty, które określają cele UE oraz zasady dotyczące funkcjonowania instytucji, sposobu podejmowania decyzji i stosunków między UE a jej państwami członkowskimi. W pewnych określonych przypadkach nie wszystkie państwa członkowskie uczestniczą we wszystkich obszarach polityki UE — jest to tzw. zróżnicowana integracja. Na przykład, choć euro jest wspólną walutą całej UE, strefa euro obejmuje obecnie tylko 21 państw członkowskich, a 25 państw członkowskich należy do strefy Schengen.
Rysunek 11 pokazuje, co określają traktaty i dlaczego są ochroną dla państw członkowskich. Instytucje UE mogą działać wyłącznie w zakresie uprawnień, które przyznały im traktaty. Każde nowe uprawnienie wymaga zmiany traktatu, a więc jednomyślnej zgody wszystkich państw członkowskich i ratyfikacji przez parlamenty narodowe lub w referendach. Obowiązuje dziś Traktat Lizboński, podpisany w 2007 roku, który wszedł w życie w grudniu 2009 roku.
Rysunek 12 przedstawia zróżnicowaną integrację jako trzy rzędy po 27 pól, po jednym na każde państwo członkowskie. Do strefy Schengen należy 25 z nich (poza nią pozostają dwa, w tym Irlandia), a do strefy euro 21 (poza nią pozostaje sześć, m.in. Polska, Czechy, Węgry, Szwecja i Dania). Puste pola oznaczają liczbę państw spoza danej strefy, a nie konkretne państwa. Taka elastyczność, nazywana też „integracją wieloprędkościową”, jest siłą UE, bo pozwala na postęp integracji mimo sprzeciwu niektórych państw, ale i jej słabością, bo komplikuje funkcjonowanie systemu.
Obszary działania UE
Unia Europejska działa w wielu obszarach polityki, w których europejscy przywódcy uznali, że wspólne działanie jest korzystne. Należą do nich m.in. jednolity rynek, euro, wspieranie wzrostu gospodarczego, bezpieczeństwo, sprawiedliwość i sprawy zagraniczne. Inne obszary obejmują politykę innowacyjną promującą stosowanie nowych rozwiązań w takich dziedzinach jak klimat i ochrona środowiska, badania naukowe i energia, a także politykę solidarności (spójności) w zakresie spraw regionalnych, rolnych i społecznych. UE finansuje te polityki z rocznego budżetu, co pozwala jej uzupełniać i wzbogacać działania podejmowane przez rządy krajowe.
Rysunek 13 grupuje te obszary w trzy karty wsparte na wspólnej podstawie — rocznym budżecie UE. Budżet uzupełnia działania rządów krajowych, ale ich nie zastępuje: to zaledwie około 1% dochodu narodowego brutto państw UE.
Główne instytucje UE
W podejmowaniu decyzji na szczeblu UE uczestniczy kilka kluczowych instytucji:
| Instytucja | Rola |
|---|---|
| Parlament Europejski | Reprezentuje obywateli Unii; wybierany w wyborach bezpośrednich |
| Rada Europejska | W jej skład wchodzą szefowie państw lub rządów państw członkowskich UE |
| Rada Unii Europejskiej | Reprezentuje rządy państw członkowskich UE |
| Komisja Europejska | Reprezentuje interesy UE jako całości; na ogół proponuje nowe przepisy |
Rysunek 14 zestawia cztery instytucje według tego, kogo reprezentują, i dodaje najważniejsze fakty. Parlament Europejski liczy 720 posłów wybieranych co pięć lat; współdecyduje o większości aktów prawnych UE, zatwierdza budżet i kontroluje Komisję. Rada Europejska wyznacza ogólne kierunki polityczne i priorytety UE, a na jej czele stoi stały przewodniczący. Rada Unii Europejskiej zbiera się w różnych konfiguracjach sektorowych i wspólnie z Parlamentem przyjmuje prawo UE. Komisja Europejska, złożona z 27 komisarzy, ma monopol inicjatywy legislacyjnej.
Organy doradcze i proces legislacyjny
Parlamenty narodowe państw członkowskich również odgrywają rolę w podejmowaniu decyzji i stanowieniu prawa, podobnie jak dwa organy doradcze: Europejski Komitet Regionów (składający się z przedstawicieli rządów i samorządów na szczeblu regionalnym i lokalnym) oraz Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (w którego skład wchodzą przedstawiciele organizacji pracowników i pracodawców oraz grupy zainteresowanych stron).
W procesie legislacyjnym to zazwyczaj Komisja proponuje nowe przepisy, a Parlament i Rada je przyjmują. Organy doradcze i parlamenty narodowe wydają opinie na temat wniosków, głównie z perspektywy zasad pomocniczości i proporcjonalności.
Rysunek 15 przedstawia ten proces w trzech krokach — propozycja Komisji, przyjęcie przez Parlament Europejski i Radę UE, wdrożenie przez państwa członkowskie i zainteresowane instytucje UE — oraz trzy podmioty, których opinie trafiają do procesu między propozycją a przyjęciem. Parlamenty narodowe mogą przy tym, gdy uznają, że projekt narusza zasadę pomocniczości, uruchomić mechanizm „żółtej kartki”, który zmusza Komisję do ponownego rozważenia propozycji. Ten podstawowy model, nazywany zwykłą procedurą prawodawczą, obowiązuje w większości dziedzin.
Zasady pomocniczości i proporcjonalności
Pomocniczość oznacza, że z wyjątkiem obszarów należących do wyłącznych kompetencji UE, Unia podejmuje działania jedynie wtedy, gdy działanie będzie skuteczniejsze na szczeblu UE niż na szczeblu krajowym. Zgodnie z zasadą proporcjonalności działanie UE musi ograniczać się do tego, co jest konieczne do osiągnięcia celów określonych w traktatach UE.
Rysunek 16 przedstawia obie zasady jako dwa kolejne testy. Test pomocniczości odpowiada na pytanie, czy UE w ogóle powinna działać: tak w przypadku problemów transnarodowych, takich jak zanieczyszczenie powietrza czy zmiana klimatu; raczej nie w sprawach silnie zakorzenionych w kulturach i preferencjach krajowych, takich jak edukacja, opieka zdrowotna czy emerytury. Test proporcjonalności odpowiada na pytanie, jak intensywne powinno być działanie UE: Unia powinna wybierać najmniej inwazyjne narzędzie — na przykład dyrektywę, która pozostawia państwom swobodę wyboru metod wdrożenia, zamiast rozporządzenia, które stosuje się bezpośrednio. Po przyjęciu prawa wdrażają je państwa członkowskie i zainteresowane instytucje UE.
Długoterminowy budżet UE
Długoterminowy budżet UE — Wieloletnie Ramy Finansowe na lata 2021–2027 — określa, ile pieniędzy UE wydaje w poszczególnych dziedzinach w ciągu siedmiu lat. Rysunek 17 pokazuje jego strukturę w miliardach euro. Niebieskie słupki to budżet długoterminowy w siedmiu działach, a kreskowane pomarańczowe dopełnienia to dodatkowe środki z instrumentu NextGenerationEU.
| Dział | Budżet długoterminowy (mld EUR) | NextGenerationEU (mld EUR) |
|---|---|---|
| Jednolity rynek, innowacje i gospodarka cyfrowa | 149,5 | 11,5 |
| Spójność, odporność i wartości | 426,7 | 776,5 |
| Zasoby naturalne i środowisko | 401 | 18,9 |
| Migracja i zarządzanie granicami | 25,7 | — |
| Bezpieczeństwo i obrona | 14,9 | — |
| Sąsiedztwo i świat | 110,6 | — |
| Europejska administracja publiczna | 82,5 | — |
| Razem | 1 210,9 | 806,9 |
Łącznie daje to 2,018 biliona euro. Największą pozycją jest spójność, odporność i wartości — stąd pochodzi większość funduszy europejskich, z których korzysta Polska. W stosunku do łącznego dochodu narodowego brutto państw UE budżet ten to zaledwie około 1%, podczas gdy budżety krajowe stanowią zazwyczaj 40–50% PKB.
Jednolity rynek i cztery swobody
Wspólny rynek jest jednym z najważniejszych osiągnięć Unii Europejskiej. Ograniczenia w handlu i wolnej konkurencji między krajami członkowskimi zostały stopniowo wyeliminowane, co przyczyniło się do wzrostu poziomu życia. Podstawą jednolitego rynku są cztery swobody: swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału. Wspólny rynek nie stał się jednak jeszcze jednolitą gospodarką — niektóre sektory (w szczególności usługi użyteczności publicznej) nadal podlegają prawom krajowym.
Rysunek 18 czyta się od góry. Przed integracją towary i ludzi zatrzymywały na granicach cła, różne normy techniczne i sanitarne, kontrole paszportowe i wymiana walut; ich stopniowa eliminacja doprowadziła do jednolitego rynku, formalnie ukończonego w 1993 roku. Cztery swobody oznaczają w praktyce prawo do mieszkania, pracy i studiów w dowolnym państwie UE (osoby), brak ceł i barier technicznych (towary), możliwość świadczenia usług w całej UE (usługi) oraz możliwość inwestowania i transferu środków w całej Unii (kapitał). Na dole rysunku widać, czego jednolity rynek jeszcze nie obejmuje: usługi użyteczności publicznej, takie jak energetyka, wodociągi czy transport publiczny, nadal podlegają prawu krajowemu, a sektor usług, stanowiący około 70% gospodarki UE, jest znacznie bardziej sfragmentowany niż sektor towarowy.
Powstanie Wspólnoty Europejskiej
Większość rysunków w tej części ma u góry wspólny pasek z sześcioma datami: 1920 (Liga Narodów), 1945 (koniec II wojny światowej), 1949 (Rada Europy), 1950 (Deklaracja Schumana), 1951 (Traktat Paryski) i 1957 (Traktaty Rzymskie). Wyróżniona jest data, której dotyczy dany rysunek.
Kontekst historyczny
Proces integracji europejskiej został zapoczątkowany i rozwinięty w Europie Zachodniej. Rozszerzono go na Europę Środkowo-Wschodnią (EŚW) dopiero po tym, jak ugruntowały się kluczowe cechy UE. Do czasu upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989–1990 kraje tego regionu znajdowały się poza procesami integracyjnymi zbliżającymi do siebie kraje Europy Zachodniej.
Rysunek 19 pokazuje dwie Europy na wspólnej osi czasu. W Europie Zachodniej integracja rozwijała się od lat 50., pod parasolem bezpieczeństwa USA i NATO, przy demokracjach parlamentarnych i gospodarkach rynkowych. Europa Środkowo-Wschodnia pozostawała za „żelazną kurtyną”, w sowieckiej strefie wpływów, gdzie odpowiedzią na EWG była RWPG — bez rzeczywistej integracji rynkowej. Po 1989 roku przyszły transformacje demokratyczne i trwające niemal dekadę negocjacje, a w 2004 roku akcesja, m.in. Polski.
W całej swojej historii Europę charakteryzowały bardziej podziały, napięcia i konflikty niż wspólne cele czy zgoda duchowa. Główne źródła podziałów obejmowały różnice językowe (brak wspólnego języka porozumiewania się), religijne (podział na głównie protestancką Europę Północną i głównie katolicką Europę Południową), polityczne (podział na autokratyczne i demokratyczne systemy) oraz gospodarcze (rosnący podział na rozwinięte, uprzemysłowione gospodarki i słabo rozwinięte, rolnicze).
Rysunek 20 przedstawia te cztery źródła jako cztery karty z paskiem pokazującym linię podziału. Podział religijny uzupełniała prawosławna Europa Wschodnia, a jego najkrwawszym przejawem była wojna trzydziestoletnia (1618–1648); podział gospodarczy pogłębiał się od rewolucji przemysłowej, która zaczęła się w Anglii pod koniec XVIII wieku.
Domyślną relacją między krajami Europy Zachodniej była rywalizacja i nieufność, charakteryzująca się konkurencją ekonomiczną i ideologiczną, dążeniem do władzy i prestiżem narodowym oraz sporami terytorialnymi.
Rysunek 21 układa to w łańcuch przyczyn: źródła podziałów prowadzą do rywalizacji i nieufności, a te do napięć, wrogości i wojen. Spory terytorialne dotyczyły m.in. Alzacji-Lotaryngii, Śląska, Sudetów i Tyrolu. System równowagi sił, w którym mocarstwa chroniły się przed hegemonią jednego z nich przez sojusze i przeciwwagi, był niestabilny i nie zapobiegł ani pierwszej, ani drugiej wojnie światowej.
Okres międzywojenny był szczególnie niestabilny — nie istniał stabilny system sojuszy ani wyraźna równowaga sił. Liga Narodów, utworzona w 1920 roku, próbowała zapewnić bezpieczeństwo międzynarodowe, lecz nie udało jej się tego dokonać, ponieważ nie mogła działać bez zgody wszystkich członków.
Rysunek 22 przedstawia dwudziestolecie międzywojenne na osi lat 1919–1939. Po rozpadzie czterech imperiów — austro-węgierskiego, osmańskiego, rosyjskiego i niemieckiego — powstały nowe państwa narodowe z roszczeniami terytorialnymi i mniejszościami. Liga Narodów nie tylko wymagała zgody wszystkich członków, ale też nie miała własnych sił zbrojnych, a jej decyzje nie były prawnie wiążące. Okazała się bezsilna, gdy Japonia zaatakowała Mandżurię (1931), Włochy — Etiopię (1935), a Niemcy rozpoczęły remilitaryzację Nadrenii (1936). We wrześniu 1939 roku wybuchła II wojna światowa.
Przełom po II wojnie światowej
Po II wojnie światowej relacje między państwami Europy Zachodniej uległy zasadniczej zmianie w trzech wymiarach. Po pierwsze, od 1945 roku państwa Europy Zachodniej żyją ze sobą w nieprzerwanym pokoju, a konfrontacja zbrojna stała się nie do pomyślenia. Po drugie, agenda europejska uległa przekształceniu — zamiast kwestii integralności terytorialnej i obrony zaczęła dotyczyć bogactwa i dobrobytu Europejczyków. Po trzecie, rządy państw Europy Zachodniej stworzyły nowe instytucje i kanały umożliwiające codzienną dyskusję o sprawach politycznych.
Rysunek 23 zestawia te trzy wymiary jako trzy rzędy „przed 1945 — od 1945”. Wśród nowych kanałów współpracy znalazły się Rada Europy, NATO, OECD, a później Wspólnoty Europejskie.
Historyczne korzenie Unii Europejskiej sięgają II wojny światowej — Europejczycy byli zdeterminowani, by zapobiec powtórzeniu się cierpienia i zniszczenia. Wkrótce po wojnie Europa została podzielona na Wschód i Zachód wraz z rozpoczęciem trwającej 40 lat zimnej wojny. W 1949 roku kraje Europy Zachodniej utworzyły Radę Europy — był to pierwszy krok w kierunku współpracy między nimi, ale sześć krajów chciało pójść dalej.
Rysunek 24 pokazuje tę drogę w trzech krokach. Radę Europy utworzyło dziesięć państw: Belgia, Dania, Francja, Irlandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Norwegia, Szwecja i Wielka Brytania. Zajmowała się ochroną praw człowieka i demokracji — w 1950 roku przyjęła Europejską Konwencję Praw Człowieka — ale działała wyłącznie na zasadach współpracy międzyrządowej, bez możliwości podejmowania wiążących decyzji. Nie należy jej mylić z Radą Europejską ani z Radą UE. Dalej chciało pójść sześć państw: Francja, Niemcy Zachodnie, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg.
Deklaracja Schumana (1950)
Deklaracja Schumana została przedstawiona przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana 9 maja 1950 roku. Proponowała ona utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, której członkowie połączyliby produkcję węgla i stali. EWWiS (członkowie założyciele: Francja, Niemcy Zachodnie, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg) była pierwszą z serii ponadnarodowych instytucji europejskich, które ostatecznie przekształciły się w dzisiejszą Unię Europejską.
Rysunek 25 pokazuje sedno propozycji i jej logikę. Głównym architektem deklaracji był Jean Monnet. Produkcja węgla i stali Francji i Niemiec miała trafić pod wspólny, ponadnarodowy zarząd, otwarty dla innych państw europejskich. Węgiel i stal były podstawowymi surowcami przemysłu zbrojeniowego, więc wspólny zarząd sprawiał, że żaden kraj nie mógł zmobilizować sił zbrojnych bez wiedzy pozostałych — wojna miała stać się „nie tylko nie do pomyślenia, ale i materialnie niemożliwa”. Wielka Brytania odmówiła udziału, a 9 maja obchodzimy dziś jako Dzień Europy.
Traktat Paryski i Europejska Wspólnota Węgla i Stali (1951)
W oparciu o plan Schumana sześć krajów (Niemcy, Francja, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg) podpisało w 1951 roku Traktat Paryski, aby pod wspólnym zarządem prowadzić swój przemysł ciężki — węglowy i stalowy. Celem było stworzenie współzależności w dziedzinie węgla i stali, tak aby jeden kraj nie mógł już mobilizować swoich sił zbrojnych bez wiedzy innych. Złagodziło to nieufność i napięcia po II wojnie światowej. Traktat EWWiS wygasł w 2002 roku.
Rysunek 26 łączy te elementy: sześć państw założycielskich wokół wspólnego zarządu węgla i stali, cel Wspólnoty i jej konstrukcję — własne organy ponadnarodowe (Wysoką Władzę, Radę Ministrów, Zgromadzenie Parlamentarne i Trybunał Sprawiedliwości) oraz wspólny rynek węgla i stali bez ceł i kontyngentów. Oś u dołu pokazuje czas życia traktatu: podpisany w Paryżu 18 kwietnia 1951 roku, wszedł w życie 23 lipca 1952 roku i — zgodnie z założeniem, że będzie to projekt na 50 lat — wygasł w 2002 roku.
Traktaty Rzymskie (1957)
Traktaty Rzymskie zostały podpisane w Rzymie 25 marca 1957 roku i uważa się je za akty założycielskie Wspólnoty Europejskiej.
Rysunek 27 pokazuje drogę do Rzymu i oba traktaty. Po drodze była porażka: traktat o Europejskiej Wspólnocie Obronnej, podpisany w 1952 roku, nie został ratyfikowany, bo w 1954 roku odrzuciło go Zgromadzenie Narodowe Francji. Na konferencji w Messynie w 1955 roku sześć państw postanowiło rozszerzyć integrację na całą gospodarkę i na energię jądrową, a komitet pod przewodnictwem Paula-Henri Spaaka przygotował raport, który stał się podstawą negocjacji.
Pierwszy traktat powołał do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG). Jego celem było stworzenie wspólnego rynku i zapewnienie przekształcenia warunków handlu i produkcji we Wspólnocie. Kolejnym celem politycznym była budowa politycznej Europy i krok w kierunku bliższego zjednoczenia. Traktat o EWG zniósł cła między państwami członkowskimi i ustanowił wspólną taryfę zewnętrzną, która zastąpiła poprzednie taryfy krajowe. Przewidywał również rozwój wspólnych polityk — np. Wspólnej Polityki Rolnej (WPR), polityki handlowej i polityki transportowej. W celu poprawy możliwości zatrudnienia powołano Europejski Fundusz Społeczny, a dla ułatwienia ekspansji gospodarczej utworzono Europejski Bank Inwestycyjny.
Rysunek 28 przedstawia wspólny rynek EWG: wewnątrz wspólnej granicy sześciu państw cła zostały zniesione, a produkt z kraju trzeciego, np. z USA czy Japonii, płaci cło tylko raz — na granicy zewnętrznej, według wspólnej taryfy. Po prawej widać trzy wspólne polityki przewidziane w traktacie.
Rysunek 29 wyjaśnia, po co traktat powołał dwa instrumenty finansowe. Wspólny rynek przynosi korzyści, ale tworzy też przegranych — regiony i grupy, które nie są w stanie konkurować na równych zasadach. Europejski Fundusz Społeczny finansował szkolenia i przekwalifikowanie zawodowe, by poprawić możliwości zatrudnienia i podnieść standard życia pracowników; dziś jest jednym z głównych instrumentów polityki spójności. Europejski Bank Inwestycyjny udziela długoterminowych pożyczek na projekty inwestycyjne; środki pozyskuje na rynkach finansowych i nie przyjmuje depozytów.
Drugi traktat ustanowił Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EURATOM), której celem była koordynacja programów badawczych państw członkowskich w celu promowania pokojowego wykorzystania energii jądrowej.
Instytucje EWG — trójkąt instytucjonalny
Traktaty Rzymskie wprowadziły ważne nowości instytucjonalne, tworząc trójkąt instytucjonalny oparty na trzech organach:
| Instytucja | Rola |
|---|---|
| Wysoka Władza (późniejsza Komisja Europejska) | Przygotowywanie propozycji legislacyjnych |
| Rada Ministrów (późniejsza Rada UE) | Wydawanie rozporządzeń |
| Zgromadzenie Parlamentarne (późniejszy Parlament Europejski) | Pełnienie roli doradczej |
Traktat przewidywał również utworzenie Trybunału Sprawiedliwości.
Rysunek 30 przedstawia ten trójkąt: propozycje płyną od Komisji do Rady, która podejmuje ostateczne decyzje, a Zgromadzenie przekazuje Radzie opinie. Komisja była organem ponadnarodowym, niezależnym od rządów, z monopolem inicjatywy legislacyjnej. W Radzie początkowo wiele decyzji wymagało jednomyślności. Zgromadzenie Parlamentarne składało się z delegatów parlamentów krajowych — pierwsze bezpośrednie wybory do Parlamentu Europejskiego odbyły się dopiero w 1979 roku. Trybunał Sprawiedliwości miał zapewnić jednolitą interpretację i stosowanie prawa wspólnotowego.
Znaczenie traktatów założycielskich
Traktat Paryski i dwa Traktaty Rzymskie stanowiły ważny krok naprzód w rozwoju powojennych stosunków międzypaństwowych. Stworzyły podstawy do integracji określonych i głównych obszarów działalności gospodarczej państw-sygnatariuszy. Stworzyły również podstawę dla ponadnarodowego zarządzania w nowych ustaleniach dotyczących podejmowania decyzji, dając początek temu, co ostatecznie stanie się Unią Europejską.
Rysunek 31 przedstawia to znaczenie jako budowlę: fundamentem są trzy traktaty, na nich opierają się trzy filary ich znaczenia, a dachem jest to, co z nich wyrosło — Unia Europejska.