Plan wykładu

1. Handel zewnętrzny - UE w globalnym systemie handlu

2. Polityka zagraniczna i obronna - zasoby i ograniczenia

3. Polityka rozwoju - pomoc rozwojowa i humanitarna

4. Zewnętrzny wymiar polityki wewnętrznej

5. Problem spójności - wyzwania koordynacji

UE w światowym systemie handlu

• Jednolity front - państwa członkowskie mówią jednym głosem

• Wspólna Taryfa Celna (WTC) - jednolite cła na import z krajów trzecich

• Wspólna Polityka Handlowa (WPH) - wyłączna kompetencja UE

• Ustalanie taryf zewnętrznych
• Negocjowanie umów handlowych
• Działania ochronne (antydumping, antysubsydyjne)

Poziomy negocjacji handlowych

• Bilateralne - z pojedynczymi państwami (Kanada, Japonia, Korea Płd.)

• Z ugrupowaniami regionalnymi - EFTA/EOG, Mercosur

• Multilateralne - w ramach WTO

• Jedna z największych gospodarek świata (~15% światowego PKB)
• ~1/7 światowego eksportu i importu (ok. 15%)
• Największy jednolity rynek - silna pozycja przetargowa

Priorytety polityki handlowej

Deklarowane cele:

• Obniżenie ceł międzynarodowych
• Usunięcie barier pozataryfowych
• Liberalizacja nowych sektorów (usługi, zamówienia publiczne)

• Ochrona wrażliwych sektorów (rolnictwo, motoryzacja, tekstylia)
• Włączanie klauzul pozahandlowych (prawa pracownicze, środowisko, prawa człowieka)
• “Handel oparty na wartościach”

Rodzaje umów handlowych UE

• Umowy o wolnym handlu (FTA) - preferencyjny dostęp z krajami rozwiniętymi i wschodzącymi

• Umowy o partnerstwie gospodarczym (EPA) - dla krajów AKP, asymetryczne, z komponentem rozwojowym

• Układy o stowarzyszeniu (AA) - szerokie porozumienia polityczne i handlowe

• Umowy o unii celnej - Turcja, Andora, San Marino

Układy o stowarzyszeniu - kategorie

1. Kraje kandydujące - Bałkany Zachodnie, Turcja (perspektywa członkostwa)

2. Państwa śródziemnomorskie - Maroko, Egipt, Izrael (Europejska Polityka Sąsiedztwa)

3. Członkowie EOG - Norwegia, Islandia, Liechtenstein (uczestnictwo w rynku wewnętrznym)

Studium przypadku: UE-Japonia

Umowa EPA (2019):

• Zniesienie ~99% ceł
• Otwarcie rynków usług i zamówień publicznych
• Ochrona ponad 200 europejskich oznaczeń geograficznych
• Zobowiązania klimatyczne (Porozumienie Paryskie)

• ~1 mld EUR rocznie oszczędności na cłach
• Tworzenie nowych miejsc pracy
• Ochrona renomy europejskich produktów

Studium przypadku: UE-Mercosur

Po 25 latach negocjacji — porozumienie polityczne XII 2024:

• Argentyna, Brazylia, Paragwaj, Urugwaj (~290 mln ludzi, ~3 bln USD PKB)
• Umowa handlowa + polityczna (partnership agreement)
• Zniesienie ~91% ceł w ciągu 10–15 lat

• 17 stycznia 2026: podpisanie umowy w Brukseli
• 21 stycznia 2026: PE żąda opinii TSUE co do zgodności z traktatami
• 1 maja 2026: prowizoryczne zastosowanie części handlowej (iTA)

• Francja, Polska, Austria — przeciw (rolnictwo)
• Niemcy, Hiszpania, Portugalia — za (przemysł)
• Zielony Ład vs. wylesianie Amazonii — kompromis z klauzulami środowiskowymi

Procedura zawierania umów handlowych

Etap 1: Inicjatywa i mandat

• Komisja rekomenduje → Rada udziela mandatu

• Komisja (DG TRADE) negocjuje, konsultuje z Radą i PE

• Zgoda Parlamentu Europejskiego (od Traktatu z Lizbony)
• Zatwierdzenie przez Radę
• Umowy mieszane → ratyfikacja przez wszystkie państwa członkowskie

Zasoby UE w polityce zagranicznej

• Państwa średniej wielkości z rozwiniętą dyplomacją (Niemcy, Włochy, Hiszpania, Polska)

• Francja - potęga jądrowa, stałe miejsce w RB ONZ

• ESDZ - Europejska Służba Działań Zewnętrznych

• Drugie wydatki na obronę na świecie (łącznie)

• Siła gospodarcza - “power through trade”

Ograniczenia WPZiB

• UE nie jest państwem - brak terytorium do obrony

• Niechęć do oddania kontroli nad polityką zagraniczną

• Szczególne relacje historyczne państw z regionami świata

• Różnice między głównymi mocarstwami (Francja, Niemcy)

• Wymóg jednomyślności - prawo weta każdego państwa

Miękka vs twarda polityka bezpieczeństwa

Miękka siła (soft power):

• Proces rozszerzenia UE jako narzędzie transformacji
• Handel, pomoc rozwojowa, współpraca polityczna
• Specjalni Przedstawiciele UE (SPUE)

• Grupy Bojowe UE (niewykorzystane operacyjnie)
• Misje głównie cywilne i cywilno-wojskowe
• Budowanie instytucji, szkolenie sił bezpieczeństwa

Instrumenty WPZiB

• Działania dyplomatyczne - oświadczenia, démarche, mediacje

• Instrumenty gospodarcze - preferencje handlowe, pomoc finansowa

• Misje i operacje WPBiO - cywilne i wojskowe

• Sankcje - dyplomatyczne (zawieszenie dialogu) i gospodarcze (embargo, zamrożenie aktywów)

Przykłady działań WPZiB

• Sankcje na Rosję — 20 pakietów (2022–2026), największy reżim sankcji w historii UE
  • Zamrożone aktywa banku centralnego Rosji (~210 mld EUR)
  • Użycie zysków z zamrożonych aktywów na pomoc Ukrainie
• EPF — Europejski Instrument na rzecz Pokoju, ponad 14 mld EUR na broń dla Ukrainy (z dochodami z zamrożonych aktywów)
• Mediacje Kosowo-Serbia — normalizacja stosunków (dialog Brukselski, porozumienie 2023)
• Negocjacje nuklearne z Iranem — JCPOA (2015), próby odnowienia po 2022
• Misje WPBiO — EUFOR Althea (Bośnia), EUNAVFOR Atalanta (antypiractwo), EUTM Mozambique
• EUMAM Ukraine (XI 2022–) — wyszkolenie >90 000 żołnierzy ukraińskich
• EUNAVFOR Aspides (II 2024–) — ochrona żeglugi na Morzu Czerwonym przed atakami Huti

UE jako globalny donator

• UE + państwa członkowskie = największy donator ODA na świecie

• Państwa członkowskie: ~45% globalnej pomocy rozwojowej

• UE jako instytucja: ~10% dodatkowe

• Pomoc humanitarna: państwa ~25%, UE (DG ECHO) ~30%

Motywacje polityki rozwojowej

• Historyczne - więzi z byłymi koloniami (Francja, Belgia, Holandia, Portugalia)

• Moralne - solidarność, godność ludzka, sprawiedliwość społeczna

• Ekonomiczne/strategiczne - nowe rynki, surowce, stabilizacja, ograniczenie migracji

Cele i kompetencje

Główny cel: Likwidacja ubóstwa (zgodnie z SDGs)

• Kompetencje dzielone UE/państwa członkowskie
• UE: wyłączność w aspektach związanych z handlem
• Państwa: własne programy bilateralne
• “Team Europe” - koordynacja działań

Instrumenty polityki rozwojowej

• System Ogólnych Preferencji Taryfowych (GSP)

  • GSP+ dla krajów wdrażających konwencje
  • “Wszystko Oprócz Broni” (EBA) dla LDC

• Pomoc żywnościowa i humanitarna

• Umowy o współpracy

• Budżet UE: NDICI - Global Europe (2021-2027)
• Historycznie: Europejski Fundusz Rozwoju (włączony do budżetu)

Eksternalizacja polityk wewnętrznych

• Polityka transportowa - umowy tranzytowe, “otwarte niebo”, transport morski

• Polityka energetyczna - bezpieczeństwo dostaw, umowy z dostawcami

• Polityka środowiskowa - Porozumienie Paryskie, ochrona bioróżnorodności

• Polityka konkurencji - kontrola fuzji globalnych

Podstawa prawna - kompetencje dorozumiane

• Przed Lizboną: Doktryna AETR (orzecznictwo TSUE)

• Art. 216 TFUE: UE może zawierać umowy międzynarodowe gdy:

  • Przewidują to Traktaty
  • Konieczne do osiągnięcia celów UE
  • Przewidziane w akcie prawnym UE
  • Mogą wpłynąć na wspólne zasady

Wyzwania koordynacji

• Podział kompetencji - różne instytucje odpowiadają za różne polityki (handel vs WPZiB vs rozwój)

• Sprzeczne interesy państw członkowskich

• Polityka zagraniczna jako karta przetargowa w sporach wewnętrznych

• Niedostateczny rozwój instrumentów - niedofinansowanie, jednomyślność

Dążenie do „jednego głosu”

• Wysoka Przedstawiciel: Kaja Kallas (od XII 2024), wcześniej premier Estonii
• Komisarz ds. rozszerzenia i wschodniego sąsiedztwa: Marta Kos (Słowenia)
• Komisarz ds. obrony i kosmosu: Andrius Kubilius (Litwa) — nowe stanowisko
• Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ)
• Koordynacja „Team Europe” dla pomocy rozwojowej

Nowe realia: UE po powrocie Trumpa

• Styczeń 2025: druga kadencja Donalda Trumpa w USA
• Cła amerykańskie na UE (15% ogólnych od VII 2025, 50% stali/aluminium od VI 2025)
• Negocjacje handlowe UE-USA — próba uniknięcia wojny handlowej
• Kwestionowanie NATO — presja na zwiększenie wydatków obronnych UE
• ReArm Europe (III 2025) — plan 800 mld EUR na obronność do 2030
• Napięcia w sprawie Ukrainy — różne stanowiska co do zakończenia wojny

Kluczowe wnioski

• Handel - najbardziej zintegrowany obszar, wyłączna kompetencja UE

• WPZiB - międzyrządowy charakter, wymóg jednomyślności, ograniczona skuteczność

• Polityka rozwoju - UE jako największy donator, motywacje mieszane

• Eksternalizacja - polityki wewnętrzne mają wymiar zewnętrzny

• Spójność - stałe wyzwanie dla UE jako aktora globalnego