Trzy kategorie zasad działania UE

1. Zasady związane z kompetencjami UE

2. Zasady związane z funkcjonowaniem UE

3. Zasady związane z prawami i praworządnością

Uwagi wstępne

• Zasady działania UE są ściśle powiązane z jej charakterem prawnym.

• Część zasad została wyraźnie wskazana w traktatach (prawo pierwotne).

• Inne zostały wyinterpretowane przez Trybunał Sprawiedliwości UE.

• Art. 1 TUE: Państwa członkowskie ustanowiły Unię i przyznały jej określone kompetencje.

• Kluczowe: To państwa są źródłem władzy UE, nie odwrotnie.

UE nie jest państwem

• UE nie ma kompetencji do samodzielnego decydowania o swoich uprawnieniach.

• Nie może przyznawać sobie nowych kompetencji.

• Posiada wyłącznie uprawnienia powierzone przez państwa założycielskie i rozszerzone w kolejnych traktatach.

• Zasada przyznania: Kompetencje nieprzekazane UE należą do państw członkowskich.

Zasada przyznania kompetencji

• Fundament konstytucyjnej struktury UE.

• UE działa wyłącznie w granicach swoich kompetencji.

• Prymat prawa UE skuteczny tylko w zakresie przyznanych kompetencji.

• Konsekwencja: Każdy akt prawny UE musi mieć właściwą podstawę prawną.

Podstawa prawna aktów UE

• Każdy akt prawny musi wywodzić się z odpowiedniej normy kompetencyjnej.

• Wertykalny podział kompetencji: Między UE a państwami członkowskimi.

• Horyzontalny podział kompetencji: Między instytucjami UE.

Rodzaje kompetencji

Trzy typy kompetencji

1. Kompetencje wyłączne - tylko na poziomie UE (np. unia celna, polityka handlowa, polityka monetarna strefy euro)

2. Kompetencje dzielone - państwa mogą działać, gdy UE nie wykonała swoich kompetencji (np. rynek wewnętrzny, polityka społeczna, ochrona środowiska)

3. Kompetencje wspierające - UE jedynie wspiera działania państw (np. kultura, turystyka, edukacja)

Prymat prawa UE a podział kompetencji

• W razie konfliktu między prawem krajowym a prawem UE - przeważa prawo UE.

• Jeśli prawo UE wyczerpująco reguluje daną dziedzinę - regulacja krajowa jest niedopuszczalna.

• Obowiązek zachowania standardu ochrony praw podstawowych z Karty Praw Podstawowych.

Rozszerzanie kompetencji UE

Zasada pomocniczości (subsydiarności)

• Podstawowy mechanizm ograniczający kompetencje UE.

• Dotyczy kompetencji innych niż wyłączne.

• Dwa pytania:

  • Czy cele nie mogą być osiągnięte przez państwa członkowskie?
  • Czy lepsze osiągnięcie możliwe jest na poziomie UE?

Kontrola zasady pomocniczości

Traktat z Lizbony wzmocnił kontrolę przez parlamenty narodowe:

• Żółta kartka - co najmniej 1/3 głosów parlamentów narodowych (1/4 w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości) wnioskuje o ponowne rozpatrzenie

• Pomarańczowa kartka - ponad połowa głosów parlamentów narodowych wnioskuje o ponowne rozpatrzenie

Zasada proporcjonalności

Art. 5 ust. 4 TUE: “Zakres i forma działania Unii nie wykraczają poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów Traktatów.”

• Stosuje się do wszystkich sfer kompetencji (w tym wyłącznych)
• Dotyczy konkretnych środków, nie rozgraniczenia kompetencji
• Służy do oceny środków unijnych i krajowych

Zasada poszanowania tożsamości narodowej

Art. 4 ust. 2 TUE: UE szanuje tożsamość narodową państw członkowskich.

Przykłady zastosowania zasady tożsamości

• Sprawa litewska: Ochrona języka państwowego może uzasadniać ograniczenia swobód unijnych (zapis nazwisk bez polskich znaków diakrytycznych).

• Małżeństwa osób tej samej płci: Uznanie do celów prawa UE nie oznacza obowiązku wprowadzenia tej instytucji do prawa krajowego.

Zasada lojalnej współpracy

• Unia i państwa członkowskie wzajemnie się szanują i wspierają.

• Obowiązki państw członkowskich:

  • Podejmowanie środków dla wykonania zobowiązań traktatowych
  • Ułatwianie wypełniania zadań przez UE
  • Powstrzymywanie się od działań zagrażających celom UE

Obowiązki wynikające z lojalnej współpracy

Trybunał Sprawiedliwości wywiódł z tej zasady (oraz z autonomicznej natury porządku prawnego UE):

• Obowiązek przestrzegania prymatu prawa UE (sprawa Costa v ENEL, 1964)
• Zakaz stanowienia prawa sprzecznego z UE
• Obowiązek eliminacji przepisów sprzecznych z prawem UE
• Odpowiedzialność państwa za naruszenie prawa UE (sprawa Francovich, 1991)
• Obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem UE (sprawa Von Colson, 1984)

Zasada efektywności

• Koncentruje się na osiąganiu konkretnych rezultatów.

• Nakazuje nadawanie normom prawnym treści umożliwiającej optymalne osiągnięcie celów.

Zasada elastyczności - wzmocniona współpraca

• Wprowadzona Traktatem z Amsterdamu.

• Pozwala na działania w określonej dziedzinie przez niektóre państwa.

• Wykorzystuje instytucje UE i ramy traktatowe.

• Akty prawne wiążą tylko uczestniczące państwa.

• Umożliwia integrację w różnym tempie.

Zasada równowagi instytucjonalnej

Zastępuje klasyczny trójpodział władzy:

• Każda instytucja działa na podstawie upoważnienia traktatowego
• Żadna instytucja nie może zastępować innych
• Wszystkie muszą przestrzegać procedur
• Każda instytucja ustala własny regulamin

Podstawowe wartości UE (art. 2 TUE)

“Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości.”

Zasada poszanowania godności osoby ludzkiej

• Wyraźnie wskazana jako wartość podstawowa w art. 2 TUE od Traktatu z Lizbony (wcześniej uznana w Karcie Praw Podstawowych z 2000 r. i orzecznictwie TSUE).

• Karta Praw Podstawowych (art. 1): “Godność człowieka jest nienaruszalna. Musi być szanowana i chroniona.”

• Źródło wszelkich wolności i praw człowieka.

Zasada poszanowania wolności

Realizacja w prawie UE:

• Jako przedmiot ochrony (swobody rynku wewnętrznego: przepływ towarów, osób, usług, kapitału)
• Jako prawo podmiotowe (np. prawo przedsiębiorczości)

Zasada demokracji

• Istota: udział obywateli w sprawowaniu władzy.

• Deficyt demokratyczny (historyczna krytyka):

  • Dominacja władzy wykonawczej
  • Biurokratyzacja
  • Słaba odpowiedzialność instytucji
  • Brak przejrzystości
  • Niewystarczająca rola PE

• Krytyka ta stała się motorem reform demokratycznych.

Demokracja przedstawicielska w UE

Dwa kanały reprezentacji:

1. Bezpośredni: Obywatele reprezentowani w Parlamencie Europejskim

2. Pośredni: Państwa reprezentowane przez demokratycznie legitymizowane rządy, odpowiadające przed parlamentami narodowymi lub obywatelami

Kluczowe wnioski

• System zasad UE jest złożony - wynika ze specyfiki UE jako organizacji sui generis.

• Trzy aspekty regulowane przez zasady:

  • Zakres i sposób wykonywania kompetencji
  • Relacje między instytucjami oraz między UE a państwami
  • Podstawowe wartości integracji europejskiej

• Zrozumienie tych zasad jest kluczowe dla analizy funkcjonowania UE.