| Platforma | Dziewczęta (%) | Chłopcy (%) | Ogółem (%) |
|---|---|---|---|
| 94.4 | 82.5 | 89.4 | |
| TikTok | 87.3 | 71.8 | 80.8 |
| Snapchat | 76.1 | 58.3 | 68.6 |
| 42.3 | 51.5 | 46.1 | |
| YouTube | 78.9 | 91.3 | 84.1 |
| Twitter/X | 23.2 | 35.9 | 28.6 |
| Źródło: badanie własne, CAWI, n = 245 |
Wpływ korzystania z mediów społecznościowych na samoocenę nastolatków
Wprowadzenie do metodologii badań społecznych
Abstrakt
Niniejszy artykuł przedstawia wyniki badania dotyczącego związku między intensywnością korzystania z mediów społecznościowych a poziomem samooceny wśród nastolatków w wieku 13-18 lat. Badanie przeprowadzono metodą ankiety internetowej (CAWI) na próbie 245 uczniów szkół ponadpodstawowych w województwie mazowieckim. Wyniki wskazują na istotną statystycznie negatywną korelację między czasem spędzanym na platformach społecznościowych a poziomem samooceny, szczególnie w grupie dziewcząt. Artykuł omawia implikacje tych wyników dla praktyki pedagogicznej oraz proponuje kierunki dalszych badań.
Słowa kluczowe: media społecznościowe, samoocena, nastolatki, zdrowie psychiczne, Instagram, TikTok
Wprowadzenie
Media społecznościowe stały się nieodłącznym elementem codziennego życia współczesnych nastolatków. Według danych CBOS z 2023 roku, ponad 95% młodzieży w wieku 13-18 lat korzysta regularnie z co najmniej jednej platformy społecznościowej (CBOS, 2023). Jednocześnie obserwuje się rosnącą liczbę badań wskazujących na potencjalnie negatywny wpływ intensywnego użytkowania mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne młodych ludzi (Twenge i Campbell, 2018; Valkenburg i in., 2021).
Samoocena, rozumiana jako ogólna ocena własnej wartości (Rosenberg, 1965), jest kluczowym wskaźnikiem dobrostanu psychicznego w okresie adolescencji. Niski poziom samooceny wiąże się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia zaburzeń depresyjnych, lękowych oraz zachowań autodestrukcyjnych (Orth i Robins, 2014). W kontekście powszechności korzystania z mediów społecznościowych przez nastolatków, istotne staje się pytanie o związek między tymi zmiennymi.
Dotychczasowe badania prowadzone głównie w krajach anglosaskich wskazują na złożony charakter tej relacji. Część autorów podkreśla negatywny wpływ porównań społecznych i ekspozycji na wyidealizowane treści na samoocenę użytkowników (Vogel i in., 2014). Inni badacze zwracają uwagę na potencjalnie pozytywne aspekty mediów społecznościowych, takie jak budowanie kapitału społecznego i wsparcie rówieśnicze (Ellison i in., 2007). W polskim kontekście kulturowym badania nad tym zagadnieniem pozostają stosunkowo nieliczne.
Celem niniejszego badania było zbadanie związku między intensywnością korzystania z mediów społecznościowych a poziomem samooceny wśród polskich nastolatków. Sformułowano następujące pytania badawcze:
- Czy istnieje związek między czasem spędzanym na mediach społecznościowych a poziomem samooceny nastolatków?
- Czy związek ten różni się w zależności od płci respondentów?
- Które platformy społecznościowe wykazują najsilniejszy związek z poziomem samooceny?
Metodologia
Uczestnicy badania
W badaniu wzięło udział 245 uczniów szkół ponadpodstawowych z województwa mazowieckiego (142 dziewczęta, 103 chłopców) w wieku od 13 do 18 lat (M = 15,8; SD = 1,4). Rekrutacja odbywała się za pośrednictwem nauczycieli współpracujących szkół, którzy przekazali informację o badaniu uczniom. Udział w badaniu był dobrowolny i anonimowy. W przypadku uczniów niepełnoletnich wymagana była zgoda rodzica lub opiekuna prawnego.
Narzędzia badawcze
Do pomiaru samooceny wykorzystano polską adaptację Skali Samooceny Rosenberga (SES; Łaguna i in., 2007), składającą się z 10 itemów ocenianych na 4-stopniowej skali Likerta. Rzetelność skali w badanej próbie była zadowalająca (α Cronbacha = 0,87).
Intensywność korzystania z mediów społecznościowych mierzono za pomocą autorskiego kwestionariusza obejmującego pytania o: (a) średni dzienny czas spędzany na poszczególnych platformach, (b) częstotliwość publikowania treści, (c) częstotliwość przeglądania treści innych użytkowników. Respondenci określali również, z których platform korzystają najczęściej.
Procedura badania
Badanie przeprowadzono w formie ankiety internetowej (CAWI) w okresie od marca do maja 2024 roku. Link do ankiety był dystrybuowany za pośrednictwem szkolnych platform komunikacyjnych. Średni czas wypełniania ankiety wynosił około 15 minut. Dane były zbierane anonimowo i przechowywane zgodnie z wymogami RODO.
Analiza danych
Analizę statystyczną przeprowadzono przy użyciu programu R (wersja 4.3.2). Zastosowano analizę korelacji Pearsona do zbadania związku między zmiennymi ciągłymi oraz test t-Studenta do porównania średnich między grupami. Za poziom istotności statystycznej przyjęto α = 0,05.
Wyniki
Charakterystyka korzystania z mediów społecznościowych
Średni dzienny czas korzystania z mediów społecznościowych w badanej próbie wynosił 3,2 godziny (SD = 1,8). Dziewczęta deklarowały istotnie dłuższy czas użytkowania (M = 3,6; SD = 1,9) w porównaniu z chłopcami (M = 2,7; SD = 1,5; t(243) = 4,12; p < 0,001).
Jak przedstawiono w Tabeli 1, najpopularniejszą platformą wśród badanych był Instagram (89,4% respondentów), a następnie YouTube (84,1%) i TikTok (80,8%). Zaobserwowano różnice w preferencjach między płciami: dziewczęta częściej korzystały z Instagrama, TikToka i Snapchata, podczas gdy chłopcy częściej deklarowali korzystanie z YouTube’a i Twittera/X.
Związek między korzystaniem z mediów społecznościowych a samooceną
Analiza korelacji wykazała istotną statystycznie negatywną zależność między czasem spędzanym na mediach społecznościowych a poziomem samooceny (r = -0,34; p < 0,001). Związek ten był silniejszy w grupie dziewcząt (r = -0,42; p < 0,001) niż w grupie chłopców (r = -0,21; p = 0,032).
Rysunek 1 przedstawia średni poziom samooceny w zależności od deklarowanego dziennego czasu korzystania z mediów społecznościowych. Osoby korzystające z platform społecznościowych krócej niż godzinę dziennie charakteryzowały się najwyższym średnim poziomem samooceny (M = 32,4), podczas gdy osoby spędzające na nich ponad 4 godziny dziennie uzyskiwały najniższe wyniki (M = 24,2).
Dodatkowa analiza wykazała, że spośród poszczególnych platform, najsilniejszy negatywny związek z samooceną dotyczył korzystania z Instagrama (r = -0,38; p < 0,001) oraz TikToka (r = -0,31; p < 0,001). Korzystanie z YouTube’a nie wykazywało istotnego związku z poziomem samooceny (r = -0,08; p = 0,214).
Dyskusja
Wyniki niniejszego badania potwierdzają istnienie negatywnego związku między intensywnością korzystania z mediów społecznościowych a poziomem samooceny wśród polskich nastolatków. Uzyskane rezultaty są spójne z wcześniejszymi badaniami prowadzonymi w innych krajach (Twenge i Campbell, 2018; Valkenburg i in., 2021).
Szczególnie istotnym wynikiem jest silniejszy negatywny związek obserwowany w grupie dziewcząt. Może to wynikać z większej wrażliwości na porównania społeczne dotyczące wyglądu zewnętrznego oraz silniejszej ekspozycji na wyidealizowane treści na platformach takich jak Instagram (Fardouly i Vartanian, 2016). Dziewczęta w badanej próbie częściej korzystały z platform opartych na obrazie (Instagram, TikTok, Snapchat), które w literaturze są wiązane z negatywnym wpływem na obraz ciała i samoocenę (Holland i Tiggemann, 2016).
Interesującym wynikiem jest brak istotnego związku między korzystaniem z YouTube’a a poziomem samooceny. Może to sugerować, że nie wszystkie platformy społecznościowe mają jednakowy wpływ na dobrostan psychiczny użytkowników. YouTube, jako platforma skoncentrowana na treściach wideo o różnorodnej tematyce, może w mniejszym stopniu prowokować porównania społeczne niż platformy oparte na prezentacji własnego życia i wyglądu.
Ograniczenia badania
Należy podkreślić kilka ograniczeń niniejszego badania. Po pierwsze, korelacyjny charakter badania nie pozwala na wnioskowanie o kierunku przyczynowym zależności. Możliwe jest zarówno to, że intensywne korzystanie z mediów społecznościowych obniża samoocenę, jak i to, że osoby o niższej samoocenie częściej sięgają po media społecznościowe. Po drugie, próba badawcza była ograniczona do jednego województwa, co może wpływać na możliwość generalizacji wyników. Po trzecie, dane dotyczące czasu korzystania z mediów społecznościowych opierały się na samoopisie respondentów, co może prowadzić do niedoszacowania lub przeszacowania rzeczywistego czasu użytkowania.
Podsumowanie
Przeprowadzone badanie dostarcza dowodów na istnienie negatywnego związku między intensywnością korzystania z mediów społecznościowych a poziomem samooceny wśród polskich nastolatków. Związek ten jest silniejszy wśród dziewcząt oraz w odniesieniu do platform opartych na obrazie, takich jak Instagram i TikTok.
Wyniki te mają implikacje dla praktyki pedagogicznej i profilaktycznej. Wskazują na potrzebę edukacji medialnej ukierunkowanej na krytyczny odbiór treści w mediach społecznościowych oraz rozwijanie umiejętności świadomego korzystania z technologii cyfrowych. Dalsze badania powinny zastosować design podłużny, pozwalający na śledzenie zmian w czasie, oraz uwzględnić obiektywne miary czasu spędzanego na poszczególnych platformach.
Bibliografia
CBOS. (2023). Młodzież a media społecznościowe. Komunikat z badań nr 45/2023. Centrum Badania Opinii Społecznej.
Ellison, N. B., Steinfield, C., i Lampe, C. (2007). The benefits of Facebook “friends”: Social capital and college students’ use of online social network sites. Journal of Computer-Mediated Communication, 12(4), 1143–1168.
Fardouly, J., i Vartanian, L. R. (2016). Social media and body image concerns: Current research and future directions. Current Opinion in Psychology, 9, 1–5.
Holland, G., i Tiggemann, M. (2016). A systematic review of the impact of the use of social networking sites on body image and disordered eating outcomes. Body Image, 17, 100–110.
Łaguna, M., Lachowicz-Tabaczek, K., i Dzwonkowska, I. (2007). Skala samooceny SES Morrisa Rosenberga – polska adaptacja metody. Psychologia Społeczna, 2(4), 164–176.
Orth, U., i Robins, R. W. (2014). The development of self-esteem. Current Directions in Psychological Science, 23(5), 381–387.
Rosenberg, M. (1965). Society and the adolescent self-image. Princeton University Press.
Twenge, J. M., i Campbell, W. K. (2018). Associations between screen time and lower psychological well-being among children and adolescents: Evidence from a population-based study. Preventive Medicine Reports, 12, 271–283.
Valkenburg, P. M., Meier, A., i Beyens, I. (2021). Social media use and its impact on adolescent mental health: An umbrella review of the evidence. Current Opinion in Psychology, 44, 58–68.
Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., i Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.