Ćwiczenie: Analiza dylematów etycznych w badaniach społecznych
Wprowadzenie do metodologii badań społecznych
Grupa 1
Instrukcje
Ćwiczenie: Analiza dylematów etycznych w badaniach społecznych
Wasz zespół otrzymał do analizy scenariusz badawczy, który zawiera potencjalne problemy etyczne. Waszym zadaniem jest:
- Przeczytać uważnie scenariusz przypisany do waszej grupy
- Zidentyfikować wszystkie naruszenia zasad etycznych (odnieść się do pięciu głównych zasad etycznych z wykładu)
- Zaproponować, jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie (konkretne zmiany w metodologii)
- Przedstawić swoje wnioski pozostałym grupom
Wasz scenariusz badawczy:
Badanie mechanizmów korupcji w urzędach publicznych
Dr Kowalska, socjolożka z renomowanego uniwersytetu, uzyskała grant na badanie mechanizmów korupcji małej w urzędach administracji publicznej. Chce zrozumieć, jak i dlaczego urzędnicy decydują się na przyjmowanie „drobnych” korzyści (np. upominki, przysługi, pieniądze) w zamian za przyspieszenie spraw lub pomijanie procedur.
Metodologia:
Dr Kowalska zatrudniła zespół asystentów, którzy przez 6 miesięcy pracowali jako stażyści i pracownicy tymczasowi w 5 różnych urzędach gminnych i powiatowych. Ich prawdziwym zadaniem było prowadzenie obserwacji uczestniczącej ukrytej – dokumentowanie przypadków korupcji, relacji między pracownikami oraz mechanizmów, które umożliwiają takie praktyki.
Asystenci:
- Nie ujawnili prawdziwego celu swojej obecności w urzędach
- Nagrywali rozmowy z kolegami z pracy (bez ich wiedzy) za pomocą ukrytych dyktafonów
- Robili zdjęcia dokumentów i wewnętrznych procedur
- W niektórych przypadkach sami prowokowali sytuacje oferując “podziękowania” urzędnikom
- Gromadzili dane osobowe urzędników (w tym informacje o ich życiu prywatnym), aby stworzyć profile psychologiczne
Odkrycia:
Badanie przyniosło przełomowe wyniki. Dr Kowalska stworzyła szczegółową typologię mechanizmów korupcyjnych i zidentyfikowała systemowe luki w procedurach, które ją umożliwiają. Jej publikacje mogłyby pomóc w reformie administracji publicznej i ograniczeniu korupcji. Wyniki zostały przedstawione w formie raportów zawierających cytaty z nagrań, opisy konkretnych sytuacji i statystyki z każdego urzędu (choć bez podawania nazwisk).
Wasze odpowiedzi:
1. Zidentyfikujcie wszystkie naruszenia zasad etycznych:
Odnieście się do pięciu głównych zasad: (1) dobrowolne uczestnictwo, (2) nie krzywdzić badanych, (3) anonimowość i poufność, (4) unikanie oszukiwania badanych, (5) rzetelna analiza i prezentacja wyników.
2. Jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie?
Zaproponujcie konkretne zmiany w metodologii, które zmniejszyłyby problemy etyczne, ale wciąż pozwoliłyby uzyskać wartościowe dane.
Grupa 2
Instrukcje
Ćwiczenie: Analiza dylematów etycznych w badaniach społecznych
Wasz zespół otrzymał do analizy scenariusz badawczy, który zawiera potencjalne problemy etyczne. Waszym zadaniem jest:
- Przeczytać uważnie scenariusz przypisany do waszej grupy
- Zidentyfikować wszystkie naruszenia zasad etycznych (odnieść się do pięciu głównych zasad etycznych z wykładu)
- Zaproponować, jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie (konkretne zmiany w metodologii)
- Przedstawić swoje wnioski pozostałym grupom
Wasz scenariusz badawczy:
Badanie radykalizacji politycznej w mediach społecznościowych
Prof. Nowak, psycholog społeczny, prowadzi badanie nad procesami radykalizacji poglądów politycznych w mediach społecznościowych. Chce zrozumieć, jakie mechanizmy psychologiczne sprawiają, że ludzie przyjmują ekstremalne poglądy i jak algorytmy platform społecznościowych wpływają na ten proces.
Metodologia:
Prof. Nowak stworzył eksperyment na platformie przypominającej Facebook, do którego zrekrutował 500 uczestników w wieku 18-25 lat, informując ich, że biorą udział w “badaniu nad preferencjami dotyczącymi treści w mediach społecznościowych” za wynagrodzeniem 200 zł.
W rzeczywistości:
- Przez 3 miesiące uczestnicy byli systematycznie eksponowani na treści o coraz bardziej radykalnym charakterze (polityczne teorie spiskowe, dezinformację, treści wzbudzające gniew)
- Algorytm celowo wzmacniał efekt “bańki informacyjnej” i polaryzował uczestników
- Część uczestników otrzymywała treści skrajnie prawicowe, część skrajnie lewicowe
- Badacze monitorowali zmiany w poglądach politycznych, poziom agresji w komentarzach, gotowość do działań offline
- Mierzono również poziom lęku, gniewu i podejrzliwości wobec innych grup
- Po zakończeniu badania uczestnikom powiedziano tylko, że “eksperyment się zakończył”, bez wyjaśnienia, czemu byli poddani
Odkrycia:
Badanie pokazało, że 67% uczestników wykazało istotne przesunięcie w kierunku bardziej ekstremalnych poglądów. U 23% zaobserwowano objawy zwiększonego poziomu lęku i wrogości wobec “obcych” grup politycznych. Wyniki mogłyby pomóc w zrozumieniu mechanizmów radykalizacji online i opracowaniu strategii przeciwdziałania dezinformacji. Publikacja w prestiżowym czasopiśmie jest niemal pewna.
Wasze odpowiedzi:
1. Zidentyfikujcie wszystkie naruszenia zasad etycznych:
Odnieście się do pięciu głównych zasad: (1) dobrowolne uczestnictwo, (2) nie krzywdzić badanych, (3) anonimowość i poufność, (4) unikanie oszukiwania badanych, (5) rzetelna analiza i prezentacja wyników.
2. Jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie?
Zaproponujcie konkretne zmiany w metodologii, które zmniejszyłyby problemy etyczne, ale wciąż pozwoliłyby uzyskać wartościowe dane.
Grupa 3
Instrukcje
Ćwiczenie: Analiza dylematów etycznych w badaniach społecznych
Wasz zespół otrzymał do analizy scenariusz badawczy, który zawiera potencjalne problemy etyczne. Waszym zadaniem jest:
- Przeczytać uważnie scenariusz przypisany do waszej grupy
- Zidentyfikować wszystkie naruszenia zasad etycznych (odnieść się do pięciu głównych zasad etycznych z wykładu)
- Zaproponować, jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie (konkretne zmiany w metodologii)
- Przedstawić swoje wnioski pozostałym grupom
Wasz scenariusz badawczy:
Badanie dyskryminacji w procesach rekrutacyjnych
Dr Zielińska, socjolożka zajmująca się nierównościami społecznymi, prowadzi badanie nad dyskryminacją w procesach rekrutacji do pracy w Polsce. Chce udokumentować skalę dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne, płeć, wiek i orientację seksualną.
Metodologia:
Dr Zielińska stworzyła 800 fikcyjnych CV o identycznych kwalifikacjach, różniących się tylko następującymi cechami:
- Imiona i nazwiska sugerujące różne pochodzenie (polskie, ukraińskie, romskie, arabskie)
- Płeć (męskie/żeńskie imiona)
- Wiek (data urodzenia)
- Zdjęcia (w tym osoby w hidżabie, osoby różnych ras)
- Informacje o udziale w organizacjach LGBT+ lub rodzicielstwie
Te fikcyjne aplikacje zostały wysłane do 200 realnych firm, które aktualnie rekrutowały pracowników. Każda firma otrzymała po 4 aplikacje.
Konsekwencje:
- Firmy musiały przeznaczyć czas i zasoby na przeglądanie fałszywych aplikacji
- HR-owcy zapraszali fikcyjnych kandydatów na rozmowy kwalifikacyjne (co generowało koszty i marnowało czas)
- W kilku przypadkach fikcyjni kandydaci “nie stawili się” na umówione rozmowy, co mogło zaszkodzić reputacji osób z określonych grup
- Żadna z firm nie została poinformowana o udziale w badaniu
- Dr Zielińska nie uzyskała zgody komisji etycznej, uznając, że “badanie rynku pracy” nie wymaga takiego zatwierdzenia
- Po badaniu firmy nie zostały poinformowane, że były uczestnikami eksperymentu
Odkrycia:
Badanie jednoznacznie wykazało statystycznie istotną dyskryminację: kandydaci z arabskimi nazwiskami otrzymali o 60% mniej zaproszeń na rozmowę niż kandydaci z polskimi nazwiskami przy identycznych kwalifikacjach. Podobnie kobiety 40+ i osoby ujawniające przynależność do społeczności LGBT+. Wyniki są szokujące i mogłyby przyczynić się do reformy przepisów antydyskryminacyjnych w Polsce.
Wasze odpowiedzi:
1. Zidentyfikujcie wszystkie naruszenia zasad etycznych:
Odnieście się do pięciu głównych zasad: (1) dobrowolne uczestnictwo, (2) nie krzywdzić badanych, (3) anonimowość i poufność, (4) unikanie oszukiwania badanych, (5) rzetelna analiza i prezentacja wyników.
2. Jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie?
Zaproponujcie konkretne zmiany w metodologii, które zmniejszyłyby problemy etyczne, ale wciąż pozwoliłyby uzyskać wartościowe dane.
Grupa 4
Instrukcje
Ćwiczenie: Analiza dylematów etycznych w badaniach społecznych
Wasz zespół otrzymał do analizy scenariusz badawczy, który zawiera potencjalne problemy etyczne. Waszym zadaniem jest:
- Przeczytać uważnie scenariusz przypisany do waszej grupy
- Zidentyfikować wszystkie naruszenia zasad etycznych (odnieść się do pięciu głównych zasad etycznych z wykładu)
- Zaproponować, jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie (konkretne zmiany w metodologii)
- Przedstawić swoje wnioski pozostałym grupom
Wasz scenariusz badawczy:
Badanie wpływu stresu na relacje rodzinne w czasach kryzysu ekonomicznego
Dr Lewandowski, psycholog i terapeuta rodzinny, prowadzi badanie nad wpływem długotrwałego stresu ekonomicznego na funkcjonowanie rodzin. Chce zrozumieć mechanizmy prowadzące do przemocy domowej, zaniedbania dzieci i rozpadu rodzin w warunkach ekonomicznych kryzysów.
Metodologia:
Dr Lewandowski zrekrutował 60 rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji ekonomicznej (zadłużenie, groźba eksmisji, bezrobocie) poprzez ośrodki pomocy społecznej. Rodziny zgodziły się wziąć udział w “programie wsparcia psychologicznego” w zamian za niewielkie świadczenie finansowe (500 zł miesięcznie przez 6 miesięcy).
W rzeczywistości:
- Tylko 20 rodzin (grupa kontrolna) otrzymywało prawdziwe wsparcie terapeutyczne
- 40 rodzin (grupa eksperymentalna) było systematycznie monitorowanych, ale*nie otrzymywało żadnego realnego wsparcia, mimo że zostało im to obiecane
- W kilku rodzinach z grupy eksperymentalnej badacz celowo wzmacniał stres, doradzając rodzicom działania, które pogorszyły ich sytuację (np. sugerując konfrontację z wierzycielami, która kończyła się porażką)
- Wszystkie rodziny były intensywnie monitorowane: nagrania sesji “terapeutycznych”, wywiady z dziećmi w szkołach (bez zgody rodziców), instalacja aplikacji na telefonach śledzących lokalizację i komunikację
- Dr Lewandowski dokumentował przypadki narastających konfliktów, przemocy słownej, a w dwóch przypadkach przemocy fizycznej – ale nie interweniował, traktując to jako “cenne dane”
- Badanie nie zostało zgłoszone do komisji etycznej
Odkrycia:
Po 6 miesiącach różnice między grupami były drastyczne. W grupie eksperymentalnej zaobserwowano znaczny wzrost konfliktów (85% rodzin), dwa przypadki przemocy fizycznej, trzy rodziny stanęły na krawędzi rozpadu. Dr Lewandowski stworzył szczegółowy model progresji kryzysu rodzinnego, który może pomóc w opracowaniu programów wczesnej interwencji. Gdy jednak rodziny dowiedziały się prawdy, kilka z nich rozważało pozew przeciwko uniwersytetowi.
Wasze odpowiedzi:
1. Zidentyfikujcie wszystkie naruszenia zasad etycznych:
Odnieście się do pięciu głównych zasad: (1) dobrowolne uczestnictwo, (2) nie krzywdzić badanych, (3) anonimowość i poufność, (4) unikanie oszukiwania badanych, (5) rzetelna analiza i prezentacja wyników.
2. Jak badanie mogłoby być przeprowadzone bardziej etycznie?
Zaproponujcie konkretne zmiany w metodologii, które zmniejszyłyby problemy etyczne, ale wciąż pozwoliłyby uzyskać wartościowe dane.