Wprowadzenie do metodologii badań społecznych

Plan wykładu

• Wprowadzenie do etyki badań społecznych
• Zagadnienia etyczne w badaniach społecznych
• Dwie kontrowersje etyczne
• Polityczne aspekty badań społecznych

Wprowadzenie

• Badania społeczne odbywają się w określonym kontekście społecznym.
• Podczas projektowania i prowadzenia badań należy uwzględnić cztery główne ograniczenia:
  • Naukowe – logika badawcza
  • Organizacyjne – koszty, czas
  • Etyczne – co jest dopuszczalne
  • Polityczne – co jest możliwe

Etyka vs polityka w badaniach

• Etyka badań – zajmuje się głównie stosowanymi metodami
• Polityka badań – koncentruje się na treści i wykorzystaniu badań
• Obie sfery są ze sobą powiązane, ale wymagają osobnej analizy
• Nie istnieje powszechnie zaakceptowany kodeks określający, co jest politycznie akceptowalne

Zagadnienia etyczne – definicja

• Pojęcie etyki wiąże się z pojęciem moralności – oba odnoszą się do kwestii dobra i zła
• Źródła rozróżnienia mogą być różne:
  • Religia
  • Ideologia polityczna
  • Pragmatyczna obserwacja
• Etyczny = „zgodny z grupowymi bądź zawodowymi standardami postępowania”

Główne zasady etyczne

1. Dobrowolne uczestnictwo
2. Nie krzywdzić badanych
3. Anonimowość i poufność
4. Unikanie oszukiwania badanych
5. Rzetelna analiza i prezentacja wyników

Dobrowolne uczestnictwo

• Nikt nie może być zmuszany do udziału w badaniach
• Problem: zasada ta jest w konflikcie z interesem naukowym badacza
• Wyniki badań mogą nie nadawać się do uogólnienia, jeśli uczestniczą tylko osoby chętne
• Przykład: studenci proszeni o wypełnienie ankiety mogą obawiać się wpływu odmowy na ocenę

Dobrowolne uczestnictwo – dylematy

• W badaniach terenowych badacz często nie może ujawnić, że prowadzi badania
• Badani nie mają możliwości dobrowolnego udziału lub odmowy
• Jeśli łamiemy zasadę dobrowolności, tym ważniejsze jest przestrzeganie innych norm etycznych

Nie krzywdzić badanych

• Badania nie powinny wyrządzać żadnej krzywdy uczestnikom
• Dotyczy to zarówno szkód fizycznych, jak i psychicznych
• Przykłady szkód:
  • Ujawnienie informacji wprawiających w zakłopotanie
  • Zagrożenie życiu rodzinnemu, przyjaźniom, pracy
  • Zmuszenie do zmierzenia się z trudnymi aspektami siebie

Eksperyment z Tuskegee (1932-1972)

• Amerykańska służba zdrowia badała niemal 400 ubogich czarnoskórych mężczyzn chorych na syfilis
• Nawet po odkryciu penicyliny odmówiono im leczenia
• Chciano obserwować pełny rozwój choroby
• Efekt: formalne przeprosiny prezydenta Clintona, odszkodowania, uchwalenie National Research Law (1974)

Raport z Belmont – trzy zasady

1. Szacunek wobec ludzi – uczestnictwo musi być dobrowolne i oparte na pełnym zrozumieniu
2. Dobroczynność – badani nie powinni ucierpieć, a w idealnym scenariuszu powinni uzyskać korzyści
3. Sprawiedliwość – obciążenia i korzyści płynące z badań powinny być sprawiedliwie dzielone

Stanfordzki eksperyment więzienny (1971)

• Philip Zimbardo stworzył symulację życia w więzieniu
• Studenci losowo przydzieleni do ról więźniów lub strażników
• Symulacja szybko stała się rzeczywistością
• Wielu studentów-więźniów doznało szkód psychicznych
• Eksperyment został natychmiast zakończony, stworzono program terapeutyczny

Świadoma zgoda

• Badani muszą oprzeć swój udział na pełnym zrozumieniu ewentualnych zagrożeń
• Elementy świadomej zgody:
  • Oświadczenie o celach badania
  • Opis zagrożeń i niedogodności
  • Opis korzyści
  • Informacja o poufności
  • Oświadczenie o dobrowolności udziału

Eksperyment Facebooka (2012)

• Badacze manipulowali treściami na stronach 700 000 użytkowników
• Jedni otrzymywali pozytywne, inni negatywne relacje
• Monitorowano następnie posty użytkowników
• Problem: naruszenie normy świadomej zgody
• Żaden uczestnik nie miał możliwości zdecydowania o udziale

Anonimowość

• Projekt gwarantuje anonimowość, gdy ani badacze, ani czytelnicy nie są w stanie powiązać odpowiedzi z konkretnym respondentem
• Przykład: ankieta pocztowa bez elementów identyfikujących
• Problem: utrudnia monitorowanie zwrotów kwestionariuszy

Poufność

• Projekt gwarantuje poufność, gdy badacz może zidentyfikować autora, ale obiecuje nie ujawniać informacji
• Badacz musi jasno poinformować o tym badanych
• Nie należy stosować pojęcia anonimowości jako synonimu poufności
• Dane z badań społecznych nie są objęte tajemnicą zawodową

Przypadek MT Exxon Valdez (1991)

• Gminy pozwały firmę Exxon za szkody po katastrofie tankowca
• Przeprowadzono badania na próbie gospodarstw domowych
• Respondentom zagwarantowano poufność
• Firma Exxon zażądała załączenia kwestionariuszy do akt sprawy
• Sąd nakazał przekazanie ankiet wraz z danymi identyfikacyjnymi

Ochrona poufności – techniki

• Szkolenie osób mających dostęp do danych
• Niszczenie danych pozwalających zidentyfikować badanych, gdy przestają być potrzebne
• Zastępowanie nazwisk i adresów numerami identyfikacyjnymi
• Od 2002 r. – program „Certyfikatu poufności” w USA

Oszukiwanie badanych

• Oszukiwanie ludzi jest nieetyczne
• Musi być uzasadnione ważnymi względami naukowymi lub organizacyjnymi
• Nawet wtedy postawa będzie dyskusyjna
• Przykład: badania nad konformizmem – nie można ich prowadzić bez oszukiwania badanych

Debriefing

• Wywiady z uczestnikami po zakończeniu eksperymentu
• Cel: wykrycie problemów powstałych w wyniku doświadczenia badawczego
• Powiedzenie prawdy później może zrekompensować konieczność okłamania na początku
• Należy upewnić się, że u badanych nie wzbudzono złego samopoczucia

Analiza i prezentacja wyników

• Badacze mają zobowiązania etyczne wobec kolegów
• Obowiązek poinformowania o słabościach i ograniczeniach badań
• Negatywne wyniki również powinny być publikowane
• Unikać pokusy opisywania odkryć jako produktu starannie zaplanowanej strategii, jeśli tak nie było

Nieuczciwe praktyki

• Plagiat – przepisywanie cudzej pracy i przedstawianie jej jako własnej
• Fałszowanie danych – twierdzenia o badaniach, które nie zostały przeprowadzone
• Przykład: holenderski profesor psychologii – artykuły o badaniach, które nigdy nie zostały przeprowadzone
• Strona kontrolna: retractionwatch.wordpress.com

Instytucjonalne komisje rewizyjne (IRB)

• Każda instytucja ubiegająca się o fundusze federalne musi powołać komisję rewizyjną
• Cel: zagwarantowanie ochrony praw i interesów uczestników badań
• Komisje mogą odmówić zatwierdzenia badań lub zażądać poprawienia projektu
• W Polsce: Komisje Etyki Badań Naukowych

Kodeksy etyki zawodowej

• Większość stowarzyszeń badaczy społecznych stworzyła oficjalne kodeksy postępowania
• Przykłady:
  • AAPOR (American Association for Public Opinion Research)
  • ASA (Amerykańskie Towarzystwo Socjologiczne)
  • APA (Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne)
• W Polsce i Europie: Międzynarodowy Kodeks ESOMAR/ICC

Kontrowersja 1: Tearoom Trade (Humphreys)

• Laud Humphreys badał zachowania homoseksualne w publicznych toaletach („kafejkach”)
• Pełnił rolę „czujki” – osoby stojącej na czatach
• Zapisywał numery rejestracyjne samochodów uczestników
• Ustalał nazwiska i adresy, po czym odwiedzał ich w domach pod pretekstem badań opinii

Tearoom Trade – kontrowersje

• Zarzuty krytyków:
  • Rażące naruszenie prywatności
  • Oszustwo – sugerowanie, że jest podglądaczem
  • Nieetyczne odwiedzanie badanych w domach
• Obrona zwolenników:
  • Temat wart analizy
  • Nie można go było zbadać inaczej
  • Humphreys zadbał o nieujawnienie tajemnicy badanych

Kontrowersja 2: Eksperyment Milgrama

• Stanley Milgram badał gotowość ludzi do krzywdzenia innych w ramach wykonywania rozkazów
• 40 dorosłych mężczyzn w warunkach laboratoryjnych
• „Nauczyciel” miał aplikować „uczniowi” wstrząsy elektryczne za błędne odpowiedzi
• Wstrząsy były na niby, „uczeń” był współpracownikiem eksperymentatora

Eksperyment Milgrama – wyniki

• Żaden z 40 badanych nie odmówił aplikowania wstrząsów, aż „uczeń” zaczął kopać w ścianę
• 2/3 badanych (26 z 40) wykonywało polecenia do końca serii
• Badani doświadczali niemal takiego samego bólu, jak ten, który sądzili, że zadają
• Byli skrajnie zaniepokojeni i zdenerwowani

Eksperyment Milgrama – krytyka etyczna

• Wpływ eksperymentu na badanych był poważny
• Wielu błagało o pozwolenie na przerwanie
• Niektórzy przestali kontrolować swoje zachowanie
• Pytanie: Czy temat był wystarczająco ważny, by uzasadnić takie działania?

Polityczne aspekty badań społecznych

• Badania społeczne nieuchronnie mają wymiar polityczny i ideologiczny
• Nauka jest neutralna politycznie, ale naukowcy nie są
• Wiele badań społecznych wiąże się z przekonaniami politycznymi ludzi spoza społeczności naukowej

Obiektywność a ideologia

• Max Weber: postulat socjologii wolnej od sądów wartościujących
• Nauka powinna być wolna od osobistych wartości wyznawanych przez poszczególnych uczonych
• Intersubiektywność – różni uczeni, stosując uznane techniki, powinni dochodzić do takich samych wyników

Socjologia publiczna

• W 2004 r. Michael Burawoy zaproponował koncepcję „socjologii publicznej”
• Wielu badaczy opowiada się za uznaniem, że badania powinny mieć zamierzony wpływ społeczny
• Marksiści i neomarksiści: nie da się i nie powinno się rozdzielać nauk społecznych od działań społecznych

Badania społeczne a kwestie rasowe

• 1896: Sąd Najwyższy USA ustanowił zasadę „oddzielni, lecz równi”
• Wpływ prac Williama Grahama Sumnera: „stateways do not make folkways”
• 1954: Odrzucenie tej zasady (Brown kontra Rada Edukacji)
• Nowe orzeczenie opierało się na badaniach socjologicznych i psychologicznych

Kontrowersyjne badania rasowe

• James Coleman (1966): niewielkie różnice między osiągnięciami uczniów w szkołach integracyjnych i segregacyjnych
• Daniel Moynihan (1965): krytyczna analiza funkcjonowania czarnoskórych rodzin
• Arthur Jensen (1969): różnice genetyczne a wyniki testów IQ
• Wszystkie wywołały burzliwe kontrowersje polityczne

Polityka badań seksualnych

• Alfred Kinsey (lata 40. i 50. XX w.): przełomowe badania praktyk seksualnych
• Wywołały oburzenie opinii publicznej
• 1987: NIH potrzebował danych o praktykach seksualnych do walki z AIDS
• Projekt Laumanna został zablokowany przez senatorów Helmsa i Dannemeyera

Polityka przez małe „p”

• Badacze społeczni jako „biegli” w sądzie
• Naukowy ideał „poszukiwania prawdy” vs. rzeczywistość procesu sądowego
• Biegli powoływani są na wniosek i za pieniądze jednej ze stron
• Ich zeznania zwykle wspierają wersję tej strony

Konflikt interesów w badaniach

• Badania sponsorowane przez firmy farmaceutyczne
• Badania przemysłu węglowego/naftowego o zmianach klimatu
• Informacje o sponsorze powinny być podawane do wiadomości publicznej
• AAPOR (2009): „Inicjatywa Transparentności”

Polityka we właściwych proporcjach

• Nauka nie jest wolna od polityki
• Nauka rozwija się pośród politycznych kontrowersji
• Świadomość aspektów ideologicznych wzbogaca metodologię
• Naukowcy mogą i powinni brać udział w debatach publicznych

Cztery wnioski końcowe

1. Nauka nie jest wolna od polityki – wpływ ideologii dotyczy także nauk przyrodniczych
2. Nauka rozwija się mimo sporów ideologicznych – kontrowersje mogą nawet wzmagać współzawodnictwo
3. Świadomość aspektów ideologicznych wzbogaca metodologię – techniki jak intersubiektywność pomagają kontrolować uprzedzenia
4. Naukowcy mogą dzielić się wiedzą naukową i osobistymi wartościami w debatach publicznych

Kluczowe pojęcia

• Anonimowość – ani badacze, ani czytelnicy nie mogą powiązać odpowiedzi z konkretnym respondentem
• Poufność – badacz może zidentyfikować odpowiedź, ale obiecuje nie ujawniać jej publicznie
• Świadoma zgoda – uczestnictwo oparte na pełnym zrozumieniu możliwych zagrożeń
• Debriefing – wywiady z uczestnikami po zakończeniu eksperymentu