Badania jakościowe - projektowanie scenariusza wywiadu

Wprowadzenie do metodologii badań społecznych

Autor
Afiliacja

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Opublikowano

1 września 2026

Cel ćwiczenia

To ćwiczenie ma na celu praktyczne zastosowanie wiedzy z wykładu o badaniach jakościowych. Otrzymacie pytanie badawcze z zakresu nauk społecznych, na które odpowiecie za pomocą indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI). Waszym zadaniem jest zaprojektowanie szczegółowego scenariusza wywiadu półustrukturyzowanego.

Instrukcje

Praca: W grupach 3-4 osobowych

Czas: 40 minut

Zadanie:

  1. Wybierzcie jedno z zadań badawczych poniżej (każda grupa różne)
  2. Określcie kryteria doboru respondentów
  3. Zaprojektujcie scenariusz wywiadu zawierający:
    • Wprowadzenie i budowanie relacji (5-10 min)
    • Pytania rozgrzewkowe (2-3 pytania)
    • Pięć głównych tematów z:
      • Pytaniem głównym (otwartym, narracyjnym)
      • 3-5 pytaniami uzupełniającymi (sondami)
    • Zakończenie wywiadu
  4. Opcjonalnie: zaproponujcie techniki projekcyjne, które mogą być pomocne

Prezentacja: Po zakończeniu pracy każda grupa przedstawi swój scenariusz (5 minut): pytanie badawcze, kryteria doboru respondentów, strukturę scenariusza oraz 1-2 najciekawsze tematy z pytaniami.

Zadanie badawcze 1: Media społecznościowe i tożsamość

Pytanie badawcze:

Jak młodzi dorośli (20-30 lat) doświadczają i nadają znaczenie obecności w mediach społecznościowych w kontekście kształtowania tożsamości i relacji społecznych?

Kontekst:

Media społecznościowe są integralną częścią życia młodych dorosłych. Interesuje nas głębokie zrozumienie tego, jak obecność online wpływa na poczucie siebie, autentyczność, prezentację własnej osoby oraz jakość relacji międzyludzkich.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 20-30 lat
  • Aktywne korzystanie z przynajmniej jednego medium społecznościowego
  • Zróżnicowanie: intensywność użytkowania, platformy, płeć
  • Wielkość próby: 15-20 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jak badać motywacje do korzystania z mediów społecznościowych?
  • Jak rozumieć różnicę między tożsamością online a offline?
  • Jak wpływają media społecznościowe na relacje?
  • Jakie emocje towarzyszą korzystaniu?
  • Czy są różnice między platformami?

Zadanie badawcze 2: Pierwsza praca zawodowa

Pytanie badawcze:

Jak młodzi pracownicy doświadczają procesu wejścia na rynek pracy i jakie nadają znaczenie wyzwaniom oraz sukcesom w okresie pierwszej pracy zawodowej?

Kontekst:

Pierwsza praca zawodowa to kluczowy moment w życiu młodego człowieka - przejście ze świata akademickiego do zawodowego. Interesuje nas zrozumienie tego procesu: oczekiwania vs. rzeczywistość, budowanie tożsamości zawodowej, relacje w miejscu pracy, strategie radzenia sobie z wyzwaniami.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 22-28 lat
  • Pierwsza pełnoetatowa praca zawodowa (6-24 miesiące doświadczenia)
  • Różne branże i formy zatrudnienia
  • Wielkość próby: 18-25 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jakie były oczekiwania przed rozpoczęciem pracy?
  • Jak przebiegał proces adaptacji?
  • Jak kształtuje się tożsamość zawodowa?
  • Jakie są relacje w miejscu pracy?
  • Jak wygląda work-life balance?

Zadanie badawcze 3: Zmiany klimatyczne i działania proekologiczne

Pytanie badawcze:

Jak mieszkańcy miast w wieku 25-45 lat rozumieją zmiany klimatyczne i jakie nadają znaczenie swoim indywidualnym działaniom proekologicznym w kontekście odpowiedzialności za środowisko?

Kontekst:

Zmiany klimatyczne są jednym z głównych wyzwań naszych czasów. Mimo rosnącej świadomości ekologicznej, istnieje tzw. “luka wartości-działania” (value-action gap). Interesuje nas głębokie zrozumienie tego, jak ludzie myślą o zmianach klimatycznych, jak postrzegają swoją rolę i odpowiedzialność, oraz co wpływa na (brak) podejmowania działań proekologicznych.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 25-45 lat
  • Mieszkańcy dużych miast (100k+ mieszkańców)
  • Zróżnicowanie: poziom zaangażowania ekologicznego (od sceptyków po aktywistów)
  • Wielkość próby: 20-25 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jak ludzie rozumieją zmiany klimatyczne?
  • Jakie emocje towarzyszą myśleniu o klimacie?
  • Kto jest odpowiedzialny za działania?
  • Jakie działania podejmują lub nie podejmują ludzie?
  • Jakie są bariery do działania?

Zadanie badawcze 4: Doświadczenia samotności

Pytanie badawcze:

Jak dorośli (30-50 lat) doświadczają i nadają znaczenie uczuciu samotności w kontekście relacji społecznych, pracy i codziennego funkcjonowania?

Kontekst:

Samotność jest coraz częściej określana jako “epidemia XXI wieku”, dotykająca nie tylko osoby starsze, ale również dorosłych w średnim wieku. Mimo rozwoju technologii komunikacyjnych, wiele osób doświadcza głębokiego poczucia osamotnienia. Interesuje nas zrozumienie tego zjawiska: jak ludzie rozumieją swoją samotność, jakie są jej źródła, jak wpływa na codzienne życie i jakie strategie radzenia sobie stosują.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 30-50 lat
  • Osoby deklarujące doświadczanie uczucia samotności
  • Zróżnicowanie: status związku, sytuacja zawodowa, miejsce zamieszkania
  • Wielkość próby: 15-20 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

UWAGA: Ten temat jest bardzo wrażliwy - wymagana jest szczególna empatia, informacja o wsparciu psychologicznym, możliwość przerwania wywiadu w każdej chwili.

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jak ludzie rozumieją samotność?
  • W jakich sytuacjach czują się samotni?
  • Jakie są źródła samotności?
  • Jak wpływa na codzienne życie?
  • Jakie są strategie radzenia sobie?

Format scenariusza wywiadu

Wasz scenariusz powinien zawierać następujące elementy:

1. Kryteria doboru respondentów

Kryteria włączenia:

  • [Wiek, doświadczenie, inne istotne cechy]

Kryteria wyłączenia:

  • [Kogo nie rekrutujemy i dlaczego]

2. Wprowadzenie (5-10 min)

Przykład:

“Dzień dobry, nazywam się [imię]. Dziękuję za zgodę na spotkanie. Prowadzimy badanie dotyczące [krótki opis]. Rozmowa jest całkowicie poufna i anonimowa. Czy zgadza się Pan/Pani na nagranie? Wywiad potrwa około [X] minut. Nie ma dobrych ani złych odpowiedzi. Czy ma Pan/Pani pytania?”

3. Pytania rozgrzewkowe (5-10 min)

  • [Pytanie 1 - łatwe, ogólne]
  • [Pytanie 2 - łatwe, ogólne]
  • [Pytanie 3 - opcjonalnie]

4. Tematy główne (5 tematów)

Dla każdego tematu:

TEMAT 1: [Nazwa tematu]

Pytanie główne (otwarte, narracyjne):

“Proszę opowiedzieć o…”

Pytania uzupełniające (sondy):

  • “Co Pan/Pani przez to rozumie?”
  • “Czy może Pan/Pani podać przykład?”
  • “Jak się Pan/Pani wtedy czuł/a?”
  • [3-5 sond dla każdego tematu]

Opcjonalnie - technika projekcyjna:

[Opis techniki, jeśli planowana]

5. Zakończenie (5-10 min)

  • “Czy jest coś, o czym nie rozmawialiśmy, a co uważa Pan/Pani za ważne?”
  • “Czy chciałby Pan/chciałaby Pani coś dodać?”
  • Pytania metryczkowe (wiek, wykształcenie, zawód)
  • Podziękowanie

Kryteria oceny

Wasz scenariusz będzie oceniany pod kątem:

  1. Zgodność z pytaniem badawczym – Czy pytania w scenariuszu pozwolą odpowiedzieć na pytanie badawcze?
  2. Jakość pytań – Czy są otwarte, jasne, neutralne, jednowątkowe?
  3. Logiczna struktura – Czy przepływ tematów jest sensowny (od ogólnych do szczegółowych, od łatwych do trudniejszych)?
  4. Kompletność – Czy wszystkie sekcje są dobrze opracowane?
  5. Pytania uzupełniające (sondy) – Czy są konkretne i użyteczne dla pogłębienia odpowiedzi?
  6. Kryteria rekrutacyjne – Czy są jasne i uzasadnione?
  7. Wrażliwość etyczna – Szczególnie dla tematów wrażliwych

Wskazówki

  • Pamiętajcie o zasadach z wykładu: pytania otwarte, narracyjne, neutralne
  • Pytania główne powinny zachęcać do opowiadania, nie do odpowiedzi “tak/nie”
  • Sondy powinny pozwalać na pogłębienie: “Czy może Pan/Pani powiedzieć więcej?”, “Co to dla Pana/Pani oznacza?”, “Czy może Pan/Pani podać przykład?”
  • Logiczna kolejność: od ogólnych do szczegółowych, od łatwych do trudniejszych
  • Unikajcie pytań sugerujących: “Czy nie uważa Pan/Pani, że…?”
  • Nie pytajcie o wszystko - wybierzcie pięć najważniejszych tematów
  • Zastanówcie się nad technikami projekcyjnymi, które mogą ujawnić postawy pośrednio
  • Dla tematów wrażliwych - szczególna uwaga na etykę i bezpieczeństwo uczestników

Techniki projekcyjne (opcjonalnie)

Mogą być pomocne dla ujawnienia postaw i opinii pośrednio:

  • Personifikacja: “Gdyby [X] był osobą, kim by był?”
  • Metafory: “Do czego można porównać [X]?”
  • Dokończenie zdań: “Kiedy…, czuję się…”
  • Trzecia osoba: “Co ludzie w Polsce myślą o…?” (łatwiej wyrazić własne opinie)
  • Scenariusze hipotetyczne: “Co by się stało, gdyby…?”
  • Wizualizacje: “Jak wyobrażasz sobie…?”

Refleksja po prezentacjach

Po wysłuchaniu wszystkich prezentacji, zastanówcie się:

  • Które scenariusze były najbardziej przemyślane?
  • Jakie problemy zauważyliście w pytaniach innych grup?
  • Jakie były największe wyzwania w projektowaniu scenariusza dla waszego tematu?
  • Czego nauczyliście się z dyskusji?
  • Czy zmieniłbyście teraz coś w swoim scenariuszu?