Badania jakościowe - projektowanie scenariusza wywiadu

Wprowadzenie do metodologii badań społecznych

Autor
Afiliacja

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Opublikowano

16 listopada 2026

Cel ćwiczenia

To ćwiczenie ma na celu praktyczne zastosowanie wiedzy z wykładu o badaniach jakościowych. Otrzymacie pytanie badawcze z zakresu nauk społecznych, na które odpowiecie za pomocą indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI). Waszym zadaniem jest zaprojektowanie szczegółowego scenariusza wywiadu półustrukturyzowanego.

Instrukcje

Praca: W grupach 3-4 osobowych

Czas: 40 minut

Zadanie:

  1. Wybierzcie jedno z zadań badawczych poniżej (każda grupa różne)
  2. Określcie kryteria doboru respondentów
  3. Zaprojektujcie scenariusz wywiadu zawierający:
    • Wprowadzenie i budowanie relacji (5-10 min)
    • Pytania rozgrzewkowe (2-3 pytania)
    • Pięć głównych tematów z:
      • Pytaniem głównym (otwartym, narracyjnym)
      • 3-5 pytaniami uzupełniającymi (sondami)
    • Zakończenie wywiadu
  4. Opcjonalnie: zaproponujcie techniki projekcyjne, które mogą być pomocne

Prezentacja: Po zakończeniu pracy każda grupa przedstawi swój scenariusz (5 minut): pytanie badawcze, kryteria doboru respondentów, strukturę scenariusza oraz 1-2 najciekawsze tematy z pytaniami.


Zadanie badawcze 1: Media społecznościowe i tożsamość

Pytanie badawcze:

Jak młodzi dorośli (20-30 lat) doświadczają i nadają znaczenie obecności w mediach społecznościowych w kontekście kształtowania tożsamości i relacji społecznych?

Kontekst:

Media społecznościowe są integralną częścią życia młodych dorosłych. Interesuje nas głębokie zrozumienie tego, jak obecność online wpływa na poczucie siebie, autentyczność, prezentację własnej osoby oraz jakość relacji międzyludzkich.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 20-30 lat
  • Aktywne korzystanie z przynajmniej jednego medium społecznościowego
  • Zróżnicowanie: intensywność użytkowania, platformy, płeć
  • Wielkość próby: 15-20 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jak badać motywacje do korzystania z mediów społecznościowych?
  • Jak rozumieć różnicę między tożsamością online a offline?
  • Jak wpływają media społecznościowe na relacje?
  • Jakie emocje towarzyszą korzystaniu?
  • Czy są różnice między platformami?

Zadanie badawcze 2: Pierwsza praca zawodowa

Pytanie badawcze:

Jak młodzi pracownicy doświadczają procesu wejścia na rynek pracy i jakie nadają znaczenie wyzwaniom oraz sukcesom w okresie pierwszej pracy zawodowej?

Kontekst:

Pierwsza praca zawodowa to kluczowy moment w życiu młodego człowieka - przejście ze świata akademickiego do zawodowego. Interesuje nas zrozumienie tego procesu: oczekiwania vs. rzeczywistość, budowanie tożsamości zawodowej, relacje w miejscu pracy, strategie radzenia sobie z wyzwaniami.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 22-28 lat
  • Pierwsza pełnoetatowa praca zawodowa (6-24 miesiące doświadczenia)
  • Różne branże i formy zatrudnienia
  • Wielkość próby: 18-25 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jakie były oczekiwania przed rozpoczęciem pracy?
  • Jak przebiegał proces adaptacji?
  • Jak kształtuje się tożsamość zawodowa?
  • Jakie są relacje w miejscu pracy?
  • Jak wygląda work-life balance?

Zadanie badawcze 3: Zmiany klimatyczne i działania proekologiczne

Pytanie badawcze:

Jak mieszkańcy miast w wieku 25-45 lat rozumieją zmiany klimatyczne i jakie nadają znaczenie swoim indywidualnym działaniom proekologicznym w kontekście odpowiedzialności za środowisko?

Kontekst:

Zmiany klimatyczne są jednym z głównych wyzwań naszych czasów. Mimo rosnącej świadomości ekologicznej, istnieje tzw. “luka wartości-działania” (value-action gap). Interesuje nas głębokie zrozumienie tego, jak ludzie myślą o zmianach klimatycznych, jak postrzegają swoją rolę i odpowiedzialność, oraz co wpływa na (brak) podejmowania działań proekologicznych.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 25-45 lat
  • Mieszkańcy dużych miast (100k+ mieszkańców)
  • Zróżnicowanie: poziom zaangażowania ekologicznego (od sceptyków po aktywistów)
  • Wielkość próby: 20-25 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jak ludzie rozumieją zmiany klimatyczne?
  • Jakie emocje towarzyszą myśleniu o klimacie?
  • Kto jest odpowiedzialny za działania?
  • Jakie działania podejmują lub nie podejmują ludzie?
  • Jakie są bariery do działania?

Zadanie badawcze 4: Doświadczenia samotności

Pytanie badawcze:

Jak dorośli (30-50 lat) doświadczają i nadają znaczenie uczuciu samotności w kontekście relacji społecznych, pracy i codziennego funkcjonowania?

Kontekst:

Samotność jest coraz częściej określana jako “epidemia XXI wieku”, dotykająca nie tylko osoby starsze, ale również dorosłych w średnim wieku. Mimo rozwoju technologii komunikacyjnych, wiele osób doświadcza głębokiego poczucia osamotnienia. Interesuje nas zrozumienie tego zjawiska: jak ludzie rozumieją swoją samotność, jakie są jej źródła, jak wpływa na codzienne życie i jakie strategie radzenia sobie stosują.

Sugerowana populacja:

  • Wiek: 30-50 lat
  • Osoby deklarujące doświadczanie uczucia samotności
  • Zróżnicowanie: status związku, sytuacja zawodowa, miejsce zamieszkania
  • Wielkość próby: 15-20 wywiadów IDI

Metoda: Indywidualne wywiady pogłębione (IDI), 60-90 minut

UWAGA: Ten temat jest bardzo wrażliwy - wymagana jest szczególna empatia, informacja o wsparciu psychologicznym, możliwość przerwania wywiadu w każdej chwili.

Zagadnienia do rozważenia:

  • Jak ludzie rozumieją samotność?
  • W jakich sytuacjach czują się samotni?
  • Jakie są źródła samotności?
  • Jak wpływa na codzienne życie?
  • Jakie są strategie radzenia sobie?

Format scenariusza wywiadu

Wasz scenariusz powinien zawierać następujące elementy:

1. Kryteria doboru respondentów

Kryteria włączenia:

  • [Wiek, doświadczenie, inne istotne cechy]

Kryteria wyłączenia:

  • [Kogo nie rekrutujemy i dlaczego]

2. Wprowadzenie (5-10 min)

Przykład:

“Dzień dobry, nazywam się [imię]. Dziękuję za zgodę na spotkanie. Prowadzimy badanie dotyczące [krótki opis]. Rozmowa jest całkowicie poufna i anonimowa. Czy zgadza się Pan/Pani na nagranie? Wywiad potrwa około [X] minut. Nie ma dobrych ani złych odpowiedzi. Czy ma Pan/Pani pytania?”

3. Pytania rozgrzewkowe (5-10 min)

  • [Pytanie 1 - łatwe, ogólne]
  • [Pytanie 2 - łatwe, ogólne]
  • [Pytanie 3 - opcjonalnie]

4. Tematy główne (5 tematów)

Dla każdego tematu:

TEMAT 1: [Nazwa tematu]

Pytanie główne (otwarte, narracyjne):

“Proszę opowiedzieć o…”

Pytania uzupełniające (sondy):

  • “Co Pan/Pani przez to rozumie?”
  • “Czy może Pan/Pani podać przykład?”
  • “Jak się Pan/Pani wtedy czuł/a?”
  • [3-5 sond dla każdego tematu]

Opcjonalnie - technika projekcyjna:

[Opis techniki, jeśli planowana]

5. Zakończenie (5-10 min)

  • “Czy jest coś, o czym nie rozmawialiśmy, a co uważa Pan/Pani za ważne?”
  • “Czy chciałby Pan/chciałaby Pani coś dodać?”
  • Pytania metryczkowe (wiek, wykształcenie, zawód)
  • Podziękowanie

Kryteria oceny

Wasz scenariusz będzie oceniany pod kątem:

  1. Zgodność z pytaniem badawczym – Czy pytania w scenariuszu pozwolą odpowiedzieć na pytanie badawcze?
  2. Jakość pytań – Czy są otwarte, jasne, neutralne, jednowątkowe?
  3. Logiczna struktura – Czy przepływ tematów jest sensowny (od ogólnych do szczegółowych, od łatwych do trudniejszych)?
  4. Kompletność – Czy wszystkie sekcje są dobrze opracowane?
  5. Pytania uzupełniające (sondy) – Czy są konkretne i użyteczne dla pogłębienia odpowiedzi?
  6. Kryteria rekrutacyjne – Czy są jasne i uzasadnione?
  7. Wrażliwość etyczna – Szczególnie dla tematów wrażliwych

Wskazówki

  • Pamiętajcie o zasadach z wykładu: pytania otwarte, narracyjne, neutralne
  • Pytania główne powinny zachęcać do opowiadania, nie do odpowiedzi “tak/nie”
  • Sondy powinny pozwalać na pogłębienie: “Czy może Pan/Pani powiedzieć więcej?”, “Co to dla Pana/Pani oznacza?”, “Czy może Pan/Pani podać przykład?”
  • Logiczna kolejność: od ogólnych do szczegółowych, od łatwych do trudniejszych
  • Unikajcie pytań sugerujących: “Czy nie uważa Pan/Pani, że…?”
  • Nie pytajcie o wszystko - wybierzcie pięć najważniejszych tematów
  • Zastanówcie się nad technikami projekcyjnymi, które mogą ujawnić postawy pośrednio
  • Dla tematów wrażliwych - szczególna uwaga na etykę i bezpieczeństwo uczestników

Techniki projekcyjne (opcjonalnie)

Mogą być pomocne dla ujawnienia postaw i opinii pośrednio:

  • Personifikacja: “Gdyby [X] był osobą, kim by był?”
  • Metafory: “Do czego można porównać [X]?”
  • Dokończenie zdań: “Kiedy…, czuję się…”
  • Trzecia osoba: “Co ludzie w Polsce myślą o…?” (łatwiej wyrazić własne opinie)
  • Scenariusze hipotetyczne: “Co by się stało, gdyby…?”
  • Wizualizacje: “Jak wyobrażasz sobie…?”

Refleksja po prezentacjach

Po wysłuchaniu wszystkich prezentacji, zastanówcie się:

  • Które scenariusze były najbardziej przemyślane?
  • Jakie problemy zauważyliście w pytaniach innych grup?
  • Jakie były największe wyzwania w projektowaniu scenariusza dla waszego tematu?
  • Czego nauczyliście się z dyskusji?
  • Czy zmieniłbyście teraz coś w swoim scenariuszu?