Wyzwania życia publicznego: uprzedzenia

Kształtowanie się uprzedzeń

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

27 stycznia 2026

Rodzaje uprzedzenia

  • Transformacja uprzedzeń
  • Ukryte uprzedzenia
  • Nowoczesne-symboliczne uprzedzenia
  • Uprzedzenia awersyjne
  • Ambiwalentne uprzedzenia

Transformacja uprzedzeń

  • Większość teorii współczesnych uprzedzeń została opracowana w celu wyjaśnienia uprzedzeń ze strony białych ludzi w Stanach Zjednoczonych.
  • Wynika to z rozdźwięku między wyrażanymi przez ludzi postawami międzygrupowymi a ich zachowaniem międzygrupowym.
  • Zjawisko to zostało pierwotnie odnotowane w tym kraju po raz pierwszy.

Badanie Muira (1991) - wyniki

  • Muir przeprowadził badanie wśród białych studentów uniwersytetu na temat ich postaw rasowych.
  • 92% stwierdziło, że usiadłoby obok czarnoskórego studenta w klasie.
  • 84% stwierdziło, że jadłoby przy tym samym stole co czarnoskóry student.
  • Tylko 42% byłoby skłonnych mieć czarnoskórego współlokatora.

Badanie Muira (1991) - paradoks

  • Tylko 12% stwierdziło, że byłoby skłonnych umówić się na randkę z czarnoskórym studentem.
  • Jednocześnie studenci zgłaszali pozytywne nastawienie do Afroamerykanów.
  • 15% poparło negatywne stereotypy na temat czarnoskórych.
  • 93% stwierdziło, że biali i czarni powinni być traktowani równo.

Transformacja norm społecznych

  • Przed II wojną światową uprzedzenia białej większości wobec członków innych grup były normą społeczną.
  • Opierało się to na przekonaniu białych, że są z natury lepsi od innych ras.
  • Obejmowało przekonanie o słuszności segregacji rasowej.
  • Wykorzystywano prawo do ustanowienia systemów segregowanych i ograniczenia praw wyborczych.

Zmiana charakteru uprzedzeń

  • W miarę jak nowe normy rozprzestrzeniały się w społeczeństwie, rasizm zmienił się z czegoś normalnego w coś złego.
  • Większość białych Amerykanów zaczęła postrzegać siebie jako nieuprzedzonych.
  • Uprzedzenia i rasizm zdefiniowano w kategoriach ekstremalnych zachowań, takich jak te związane z Ku Klux Klanem.
  • Charakter uprzedzeń zmienił się z “gorącego, bliskiego i bezpośredniego” na “chłodny, odległy i pośredni”.

Ukryte uprzedzenia

  • Badanie Agerströma i Rooth (2011) - wysłano fikcyjne aplikacje o pracę do Szwedzkiej Agencji Zatrudnienia.
  • Połowa podań zawierała zdjęcie osoby otyłej, połowa - osoby o przeciętnej wadze.
  • Menedżerowie wzięli udział w teście ukrytych skojarzeń oceniającym uprzedzenia wobec otyłości.
  • Jawne postawy menedżerów nie były związane z ich decyzjami rekrutacyjnymi.

Test Ukrytych Skojarzeń - przykład LGBT

  • Na ekranie komputera pojawiają się kolejno słowa lub obrazy.
  • Zadaniem jest przyporządkowanie do kategorii: “Pozytywne”, “Negatywne”, “LGBT”, “Heteroseksualni”.
  • Jeśli widać słowo pozytywne lub parę heteroseksualną, naciśnij klawisz “A”.
  • Jeśli widać słowo negatywne lub parę LGBT, naciśnij klawisz “L”.

Interpretacja testu ukrytych skojarzeń

  • W drugiej części testu kategorie zostają zamienione miejscami.
  • Analiza czasu reakcji pozwala ocenić, czy istnieją nieświadome uprzedzenia.
  • Jeśli respondenci szybciej kojarzą słowa pozytywne z “Heteroseksualnymi” i negatywne z “LGBT”, może to wskazywać na uprzedzenia.

Kontrola ukrytych uprzedzeń

  • Może się wydawać, że ukryte uprzedzenia są niezmienne, ponieważ są nieświadome.
  • Po aktywacji ukrytego uprzedzenia ludzie mogą świadomie kontrolować sposób reagowania.
  • Mogą hamować uprzedzoną reakcję i zastępować ją reakcją bez uprzedzeń.
  • Ukryte postawy można “oduczyć”, zastępując negatywne skojarzenia pozytywnymi.

Nowoczesne-symboliczne uprzedzenia

  • Symboliczne uprzedzenia to zestaw przekonań na temat ludzi jako abstrakcyjnej grupy, a nie jako konkretnych osób.
  • Rasizm symboliczny kontrastuje ze starodawnym rasizmem.
  • Starodawny rasizm opierał się na wierze w biologiczną niższość osób czarnoskórych.
  • Obejmował nieformalne wykluczenie i zalegalizowaną, formalną dyskryminację.

Charakterystyka współczesnych uprzedzeń symbolicznych

  • Twierdzenie, że uprzedzenia rasowe i dyskryminacja już nie istnieją.
  • Pozostałe różnice ekonomiczne między czarnymi i białymi wynikają z braku motywacji czarnych ludzi.
  • Ciągły gniew czarnoskórych z powodu nierówności jest nieuzasadniony.
  • Czarnoskórzy ludzie szukają specjalnych przywilejów zamiast pracować.

Psychologiczne podstawy uprzedzeń symbolicznych

  • Łagodne do umiarkowanych negatywne emocje.
  • Wiara w tradycyjne wartości.
  • Egalitaryzm oparty na wynikach - “dostajesz to, na co zasługujesz”.
  • Promowanie interesów własnych grup społecznych.
  • Niewielka wiedza na temat grupy, wobec której są uprzedzeni.

Uprzedzenia awersyjne - charakterystyka

  • Ludzie generalnie odrzucają rasistowskie tradycyjne przekonania.
  • W przeciwieństwie do osób z uprzedzeniami symbolicznymi, wspierają programy zwiększające równość.
  • Są silniej zmotywowani do postrzegania siebie jako nieuprzedzonych.
  • Brak uprzedzeń jest ważnym aspektem ich samoakceptacji.

Psychologiczne podstawy uprzedzeń awersyjnych

  • Ludzka predyspozycja do kategoryzowania ludzi.
  • Potrzeba kontrolowania środowiska w celu zapewnienia pozytywnych wyników.
  • Konflikt między niespójnymi wartościami ukrytych uprzedzeń a wiarą w sprawiedliwość rasową.
  • Prowadzi to do sprzecznych uczuć i niespójnych zachowań wobec członków grup mniejszościowych.

Awersyjne uprzedzenia i zachowanie

  • Charakterystyczne jest unikanie kontaktu z członkami grup mniejszościowych.
  • Szczególnie prawdziwe w przypadku bliskich, osobistych kontaktów.
  • Unikanie jest motywowane uczuciem niepokoju i dyskomfortu.
  • Negatywne stereotypy powodują niepokój i przewidywanie negatywnych reakcji.

Ambiwalentne uprzedzenia - teoria

  • Ludzie mają zarówno pozytywne, jak i negatywne przekonania na temat członków innych grup.
  • Świadomość niespójnych postaw tworzy konflikt psychologiczny skutkujący ambiwalencją.
  • Ambiwalencja jest zakorzeniona w dwóch zestawach wartości.

Dwa zestawy wartości w ambiwalentnych uprzedzeniach

  • Indywidualizm kładzie nacisk na osobistą odpowiedzialność, ciężką pracę jako środek do sukcesu.
  • Egalitaryzm i humanitaryzm koncentrują się na przekonaniu, że wszyscy ludzie powinni być traktowani jednakowo.
  • Ludzie mają obowiązek pomagać innym, którzy znajdują się w niekorzystnej sytuacji.

Przykład ambiwalentnych uprzedzeń

  • Indywidualistyczna orientacja prowadzi do postrzegania czarnoskórych jako dewiantów.
  • Orientacja egalitarna prowadzi do skupienia się na niekorzystnej sytuacji osób czarnoskórych.
  • Ludzie wyznający oba zestawy wartości doświadczają ambiwalencji - mieszanych uczuć.

Wpływ ambiwalentnych postaw na zachowanie

  • Ambiwalentne postawy wpływają na zachowanie tylko gdy ludzie zdają sobie sprawę z niespójnych uczuć.
  • Teoria dysonansu poznawczego głosi, że ludzie wolą spójne wzorce postaw i przekonań.
  • Niespójności prowadzą do stanu nieprzyjemnych emocji zwanych dysonansem poznawczym.

Behawioralne przejawy ambiwalentnych uprzedzeń

  • Nacisk na wartości egalitarne przejawia się w nadmiernie pozytywnych zachowaniach.
  • Nacisk na wartości indywidualistyczne pojawia się w nadmiernie negatywnych zachowaniach.
  • W sytuacjach pozytywnych osoby są bardziej pozytywne wobec członków grup mniejszościowych.
  • W sytuacjach negatywnych są bardziej negatywne wobec tych samych osób.

Seksizm jako przykład ambiwalentnych uprzedzeń

  • Wrogi seksizm postrzega kobiety i mężczyzn jako przeciwników w “walce płci”.
  • Życzliwy seksizm postrzega kobiety jako czyste istoty, które powinny być chronione i uwielbiane.
  • Życzliwy seksizm skazuje kobiety na tradycyjne role płciowe, przedstawiając je jako słabe.

Podstępność życzliwych uprzedzeń

  • Zapewnia uprzedzonej osobie “moralne świadectwo” - można bronić się wskazując na pozytywne przekonania.
  • Osoby będące celem tej formy uprzedzeń mogą w nią uwierzyć, uznając komplementarne aspekty za pochlebne.
  • Uprzedzenia mogą się utrzymywać i być trudne do zmiany, ponieważ nie są odczuwane jako uprzedzenia.