GRUPA 1: Teoria tożsamości społecznej - Odpowiedzi modelowe

Zadanie 1: Identyfikacja procesów

1. Kategoryzacja społeczna

Jak Polacy i Ukraińcy są kategoryzowani jako “my” vs. “oni”? Które cechy/aspekty są używane do definiowania granic grupowych?

Główne wymiary kategoryzacji:

  • Narodowość/obywatelstwo: “Polacy” vs “Ukraińcy” - najbardziej oczywista granica
  • Język: Polski vs ukraiński - marker widoczny w przestrzeni publicznej
  • Status ekonomiczny: “Przyjmujący” vs “uchodźcy” - asymetria władzy
  • Historia obecności: “Rdzenna ludność” vs “nowo przybyli”
  • Dostęp do zasobów: “Płacący podatki od lat” vs “nowi beneficjenci systemu”

Czy granice te są sztywne czy płynne? Co je wzmacnia lub osłabia?

Początkowo płynne (2022): - Wspólna tożsamość słowiańska była aktywowana - “Ofiary rosyjskiej agresji” jako nadrzędna kategoria - Podobieństwa kulturowe były podkreślane

Obecnie bardziej sztywne (2025): - Wzmacnia: Konkurencja o zasoby, zmęczenie trwaniem wojny, konflikty historyczne (Wołyń), różnice w traktowaniu przez państwo - Osłabia: Osobiste pozytywne kontakty, integracja w szkołach/pracy, małżeństwa mieszane, wspólne doświadczenia codzienności

2. Aktywacja tożsamości społecznej

W jakich sytuacjach/kontekstach tożsamość narodowa Polaków jest szczególnie aktywowana?

  • Kolejki w służbie zdrowia (“polscy pacjenci czekają latami, Ukraińcy są przyjmowani od razu”)
  • Konkurencja na rynku pracy i mieszkaniowym
  • Dyskusje o świadczeniach socjalnych (500+, PESEL)
  • Konflikty historyczne - rocznice (UPA, Wołyń)
  • Narodowe święta i symbole
  • Sprawy dotyczące polityki zagranicznej i wojny

Kiedy Polacy myślą o sobie bardziej jako “Polacy” vs. “Europejczycy” vs. “Słowianie”? Jak to wpływa na postawy wobec Ukraińców?

“Europejczycy”: W kontekście wsparcia międzynarodowego dla Ukrainy - pozytywne postawy (“pomagamy jako wspólnota europejska”)

“Słowianie”: Na początku wojny - aktywacja wspólnej tożsamości słowiańskiej, poczucie bliższości kulturowej - bardzo pozytywne postawy

“Polacy”: Gdy zasoby są postrzegane jako ograniczone, w kontekście narodowej historii - bardziej negatywne postawy (“najpierw Polacy”, “oni nie są nasi”)

3. Porównanie społeczne

Na jakich wymiarach Polacy porównują się z Ukraińcami?

  • Ekonomiczne: Zarobki, dostęp do świadczeń, standard życia
  • Kulturowe: Poziom edukacji, “cywilizacja”, normy zachowania
  • Historyczne: Rola w historii, martyrologia
  • Moralne: “Wdzięczność”, szacunek, przestrzeganie zasad

Które porównania są korzystne dla Polaków, a które niekorzystne? Jak to wpływa na postawy?

Korzystne dla Polaków (wzmacniają pozytywną tożsamość): - “My przyjmujemy, oni potrzebują pomocy” - status wyższy - “My zbudowaliśmy to przez lata, oni korzystają” - “Nasza historia jest równie tragiczna, ale się nie użalamy”

→ Prowadzi do poczucia moralnej wyższości, ale też potencjalnego resentymentu

Niekorzystne dla Polaków (zagrażają pozytywnej tożsamości): - Ukraińscy uchodźcy postrzegani jako “lepiej wykształceni” - “Oni dostają 40 mld zł pomocy, a polskie emerytury są niskie” - Międzynarodowe wsparcie dla Ukrainy większe niż dla Polski w przeszłości

→ Prowadzi do poczucia deprywacji względnej i uprzedzeń kompensacyjnych

4. Faworyzowanie własnej grupy

Przykład pozytywny (brak dyskryminacji):

Pracodawca zatrudnia zarówno Polaków, jak i Ukraińców na tych samych zasadach, ocenia kompetencje, nie narodowość. Szkoła traktuje wszystkie dzieci równo, zapewnia wsparcie językowe dla ukraińskich uczniów.

Przykład faworyzowania/dyskryminacji:

Lekarz w przychodni przyjmuje najpierw wszystkich polskich pacjentów, zostawiając Ukraińców na koniec kolejki, argumentując: “polscy pacjenci czekali na te wizyty latami”. Właściciel mieszkania odmawia wynajmu Ukraińcom, twierdząc “wolę rodzinę polską”. W urzędzie pracownik jest mniej cierpliwy i pomocny dla ukraińskich petentów.

Zadanie 2: Wyjaśnienie zmian w czasie

Początek wojny (luty-marzec 2022): Dlaczego postawy były tak pozytywne? Która tożsamość była aktywowana?

Aktywowana była nadrzędna tożsamość obejmująca zarówno Polaków, jak i Ukraińców:

  • “Słowianie przeciwko rosyjskiej agresji” - wspólny wróg integrował grupy
  • “Europejczycy broniący wolności” - wartości demokratyczne
  • “Ofiary imperializmu rosyjskiego” - wspólna historia cierpienia
  • “Sąsiedzi w kryzysie humanitarnym” - normy pomocy

Tożsamość narodowa była osłabiona przez aktywację wyższego poziomu kategoryzacji. “My” obejmowało zarówno Polaków, jak i Ukraińców vs “oni” (Rosja).

Obecnie (2025): Dlaczego pojawiły się napięcia? Która tożsamość jest teraz bardziej aktywna?

Aktywowana jest odrębna tożsamość narodowa - Polacy vs Ukraińcy:

  • Normalizacja sytuacji: Pierwsza fala emocji minęła, codzienność ujawnia konkurencję
  • Zmęczenie: Długotrwałość wojny i obecności uchodźców
  • Postrzegana konkurencja: Ograniczone zasoby (mieszkania, służba zdrowia, praca)
  • Poczucie nierówności: “Ukraińcy są lepiej traktowani niż Polacy w Polsce”
  • Konflikty historyczne: Powrót starych resentymentów (Wołyń, UPA)

Granice grupowe “Polacy” vs “Ukraińcy” stały się bardziej sztywne. Porównania społeczne są teraz niekorzystne dla Polaków (deprywacja względna), co prowadzi do uprzedzeń jako mechanizmu ochrony pozytywnej tożsamości grupowej.

GRUPA 2: Teoria względnej deprywacji - Odpowiedzi modelowe

Zadanie 1: Identyfikacja rodzajów deprywacji

1. Deprywacja osobista

Przykłady sytuacji:

  • Indywidualny Polak traci pracę, podczas gdy jego kolega Polak awansuje
  • Ktoś nie dostaje mieszkania komunalnego, podczas gdy inni Polacy je otrzymują
  • Osoba nie może zapisać się do lekarza, podczas gdy inni polscy pacjenci mają terminy

Czy ta deprywacja osobista prowadzi do uprzedzeń wobec Ukraińców? Dlaczego tak/nie?

Nie bezpośrednio. Teoria względnej deprywacji przewiduje, że tylko deprywacja grupowa prowadzi do uprzedzeń międzygrupowych. Deprywacja osobista może prowadzić do:

  • Depresji, niskiej samooceny
  • Zazdrości wobec konkretnych jednostek
  • Motywacji do zmiany osobistej sytuacji

Ale nie prowadzi do uprzedzeń wobec całej grupy zewnętrznej, chyba że zostanie przeramowana jako deprywacja grupowa: “Straciłem pracę nie dlatego, że jestem mniej kompetentny, ale dlatego że jestem Polakiem, a pracodawcy preferują Ukraińców” - wtedy staje się deprywacją grupową.

2. Deprywacja grupowa

Przykład 1 (ekonomiczny):

“Polacy jako grupa dostają niższe emerytury i zasiłki niż Ukraińcy jako grupa dostają pomocy.” Porównanie: “My pracowaliśmy całe życie na minimalne emerytury, a oni przyjechali i dostają 40 miliardów złotych pomocy plus wszystkie świadczenia.”

Przykład 2 (polityczny/społeczny):

“Polacy jako grupa mają gorszy dostęp do służby zdrowia w porównaniu z tym, jak Ukraińcy są traktowani.” Postrzeganie: “Polacy czekają miesiącami na wizyty, a Ukraińcy są przyjmowani priorytetowo. Rząd bardziej dba o nich niż o nas.”

Przykład 3 (symboliczny/status):

“Polacy jako grupa są postrzegani jako ‘niegościnna nacja’, podczas gdy Ukraińcy otrzymują międzynarodowe uznanie i współczucie.” Porównanie: “Cały świat wspiera Ukrainę i mówi o jej heroizmie, a o Polsce tylko, gdy krytykują. Nasza historia cierpienia jest zapomniana, a ich wywyższana.”

Zadanie 2: Wyjaśnienie zmian w czasie

Początek wojny (luty-marzec 2022): Dlaczego Polacy nie odczuwali deprywacji grupowej? Jakie były porównania społeczne?

Brak deprywacji grupowej, ponieważ:

  • Porównanie z przeszłością było pozytywne: “Możemy pomóc, bo nam się teraz lepiej wiedzie niż im”
  • Porównanie z Ukraińcami było asymetryczne: Ukraińcy byli postrzegani jako “ofiary” w strasznej sytuacji, nie konkurenci. “Oni uciekają przed śmiercią, my mamy bezpieczeństwo”
  • Polacy byli w roli “dawców”, nie “biorców”: Status wyższy, nie niższy
  • Koszty pomocy nie były jeszcze widoczne: Początkowy wysiłek był dobrowolny (wolontariat, prywatne domy)
  • Międzynarodowe uznanie: “Świat docenia polską gościnność” - pozytywna tożsamość grupowa

Obecnie (2025): Dlaczego deprywacja grupowa jest teraz silniejsza? Co się zmieniło w porównaniach?

Wzrost deprywacji grupowej:

  • Porównanie ekonomiczne: “My jako Polacy płacimy podatki na pomoc dla nich, a nasze własne potrzeby są ignorowane” - zero-sum thinking
  • Postrzegana niesprawiedliwość: “Ukraińcy dostają więcej wsparcia niż Polacy w trudnej sytuacji” (prawdziwe lub nie - percepcja się liczy)
  • Zmiana statusu: Z “hojnych darczyńców” Polacy czują się “wykorzystywani” lub “traktowani gorzej we własnym kraju”
  • Widoczne koszty: Kolejki, ceny wynajmu, obciążenie systemu publicznego
  • Brak wzajemności: Poczucie, że “oni nie są wdzięczni” lub “nie szanują naszych zasad”

Przyszłość: Jakie zmiany w sytuacji mogłyby zmniejszyć poczucie deprywacji grupowej?

  1. Zwiększenie zasobów (nie zero-sum): Więcej lekarzy, mieszkań, miejsc pracy - pokazanie, że pomoc dla Ukraińców nie dzieje się kosztem Polaków

  2. Sprawiedliwa narracja: Pokazanie, że Polacy również otrzymują wsparcie i uznanie za swoją pomoc

  3. Widoczny wkład Ukraińców: Podkreślanie tego, co Ukraińcy wnoszą do Polski (praca, podatki, kultura) - nie tylko “biorą”

  4. Zakończenie wojny: Zmniejszenie napływu uchodźców i perspektywa ich powrotu

  5. Uznanie dla polskiej pomocy: Międzynarodowe i ukraińskie wyrazy wdzięczności i wsparcia

  6. Polityki zmniejszające nierówności: Zapewnienie, że Polacy w trudnej sytuacji otrzymują taką samą pomoc

GRUPA 3: Realistyczna teoria konfliktu - Odpowiedzi modelowe

Zadanie 1: Identyfikacja zasobów i konkurencji

1. Zasoby materialne

Zasób 1:

Nazwa: Rynek pracy / miejsca pracy

Czy jest ograniczony (zero-sum)? ☑ Zależy

Jak wygląda konkurencja:

Konkurencja o konkretne stanowiska, szczególnie w sektorach gdzie nie wymaga się doskonałej polszczyzny (budownictwo, IT, usługi). Postrzegana jako zero-sum: “jeśli Ukrainiec dostanie tę pracę, Polak jej nie dostanie”. W rzeczywistości: częściowo prawda (konkretne stanowisko), ale długoterminowo dodatkowi pracownicy mogą stymulować gospodarkę i tworzyć nowe miejsca pracy.

Zasób 2:

Nazwa: Mieszkania / rynek mieszkaniowy

Czy jest ograniczony (zero-sum)? ☑ Tak

Jak wygląda konkurencja:

Napływ 1,5 miliona osób zwiększa popyt na mieszkania, co podnosi ceny wynajmu i zmniejsza dostępność, szczególnie w dużych miastach. To jest realna konkurencja - ograniczona liczba mieszkań, zwiększony popyt. Polacy, szczególnie młodzi i mniej zamożni, czują presję na rynku mieszkaniowym. To rzeczywisty konflikt o ograniczony zasób.

Zasób 3:

Nazwa: Służba zdrowia / dostęp do lekarzy

Czy jest ograniczony (zero-sum)? ☑ Tak

Jak wygląda konkurencja:

System publicznej służby zdrowia w Polsce jest przeciążony. Dodatkowe 1,5 miliona osób zwiększa kolejki i obciążenie systemu. Polacy czekają dłużej na wizyty i zabiegi. To jest rzeczywista konkurencja o ograniczony zasób (czas lekarzy, łóżka szpitalne, dostęp do specjalistów).

2. Zasoby symboliczne

Przykład 1 (władza/wpływ polityczny):

Ukraińcy jako duża grupa mogą uzyskać wpływ polityczny - prawo głosu w lokalnych wyborach, reprezentacja w samorządach, lobby dla swoich interesów. Polacy mogą postrzegać to jako utratę kontroli nad własnym krajem: “Oni będą decydować o naszych sprawach”. Walka o to, czyj głos jest słyszalny w polityce.

Przykład 2 (dominacja kulturowa/językowa):

W niektórych dzielnicach duża koncentracja Ukraińców - sklepy z ukraińskimi napisami, język ukraiński w przestrzeni publicznej. Niektórzy Polacy mogą to postrzegać jako “ukrainizację” i zagrożenie dla polskiej dominacji kulturowej w Polsce. “Czujemy się jak obcy we własnym kraju”.

Przykład 3 (narracja historyczna):

Konflikty o interpretację historii - UPA, Wołyń, Bandera. Walka o to, która narracja będzie dominująca w przestrzeni publicznej. Ukraińcy chcą, by ich bohaterowie byli szanowani; Polacy postrzegają niektórych z nich jako morderców. Symboliczna walka o “prawdę historyczną” i pamięć.

Zadanie 2: Wyjaśnienie zmian w czasie

Początek wojny (luty-marzec 2022): Dlaczego postawy były pozytywne pomimo napływu 1,5 miliona ludzi? Jak była postrzegana konkurencja?

Konkurencja nie była postrzegana jako zagrożenie:

  • Cel nadrzędny: Pomoc ofiarom wojny była wspólnym celem moralnym, przewyższającym konkurencję
  • Krótkoterminowość: Założenie, że uchodźcy wrócą, gdy skończy się wojna - tymczasowość zmniejsza postrzeganą konkurencję
  • Izolacja od konkurencji: Początkowo uchodźcy byli w ośrodkach, u wolontariuszy, nie bezpośrednio konkurowali o zasoby
  • Nadmiar zasobów: Pierwsza pomoc była z prywatnych źródeł (wolontariat), nie z publicznego budżetu
  • Pozytywne korzyści: Uznanie międzynarodowe, poczucie moralnego obowiązku wypełnionego

Obecnie (2025): Dlaczego konkurencja jest teraz postrzegana jako większe zagrożenie? Które zasoby stały się bardziej ograniczone?

Rzeczywiste zwiększenie konkurencji:

  • Długoterminowość: Jasne, że uchodźcy zostaną na dłużej - konkurencja jest trwała
  • Integracja na rynek: Ukraińcy pracują, wynajmują mieszkania, korzystają ze służby zdrowia - bezpośrednia konkurencja
  • Widoczne koszty: 40 mld zł pomocy publicznej - pieniądze z podatków
  • Ograniczone zasoby: Mieszkania, służba zdrowia, szkoły - widoczne przeciążenie
  • Brak międzynarodowego wsparcia dla Polski: Koszty pomocy ponosi głównie Polska, nie UE proporcjonalnie

Analiza: Czy zwiększyła się rzeczywista konkurencja, czy tylko postrzegana konkurencja? Jaka jest różnica?

Rzeczywista konkurencja ZWIĘKSZYŁA SIĘ: - Rynek mieszkaniowy: TAK - rzeczywisty wzrost cen - Służba zdrowia: TAK - rzeczywiste wydłużenie kolejek - Rynek pracy: CZĘŚCIOWO - w niektórych sektorach tak, w innych Ukraińcy wypełniają braki

Postrzegana konkurencja ZWIĘKSZYŁA SIĘ BARDZIEJ niż rzeczywista: - Wyolbrzymianie zagrożenia przez media i polityków - Confirmation bias - ludzie zauważają przypadki “Ukrainiec dostał, Polak nie dostał” - Scapegoating - ukrainizowanie problemów, które istniały wcześniej (kryzys mieszkaniowy, kolejki w służbie zdrowia)

Różnica: Rzeczywista konkurencja to obiektywny fakt (więcej osób, ograniczone zasoby). Postrzegana konkurencja to subiektywna interpretacja, często przesadzona. Obie są ważne - teoria realistycznego konfliktu mówi o postrzeganej konkurencji, nie tylko obiektywnej.

GRUPA 4: Zintegrowana teoria zagrożenia - Odpowiedzi modelowe

Zadanie 1: Identyfikacja trzech typów zagrożenia

1. Lęk międzygrupowy

Sytuacja 1:

Polak w sklepie, gdzie większość klientów i pracowników mówi po ukraińsku. Czuje się obco, niepewnie.

Źródło lęku (czego się boją):

Nie rozumie rozmów, niepewność czy jest o nim mowa, dyskomfort z bycia “mniejszością” we własnym kraju, strach przed nieporozumieniem lub niewłaściwym zachowaniem.

Sytuacja 2:

Polka w pracy, gdzie nowy kolega to Ukrainiec, który źle mówi po polsku.

Źródło lęku:

Niepewność jak się komunikować, strach przed niezrozumieniem lub urazieniem go niewłaściwym słowem, dyskomfort z dodatkowego wysiłku w komunikacji, obawa przed oskarżeniem o dyskryminację jeśli coś pójdzie nie tak.

Konsekwencje tego lęku:

  • Unikanie kontaktu: Polacy wybierają sklepy “bez Ukraińców”, unikają interakcji w pracy
  • Powierzchowne interakcje: Minimalna komunikacja, bez budowania relacji
  • Uprzedzenia awersyjne: Nie wrogość, ale dyskomfort i preferowanie “swoich”
  • Segregacja przestrzenna: Wybieranie dzielnic, szkół “bardziej polskich”

2. Zagrożenia realistyczne

Zagrożenie 1:

Rodzaj zagrożenia: Konkurencja na rynku mieszkaniowym

Jak to wpływa na Polaków jako grupę:

Wyższe ceny wynajmu, mniejsza dostępność mieszkań, szczególnie dla młodych Polaków i rodzin o niższych dochodach. Trudność w znalezieniu mieszkania w atrakcyjnych lokalizacjach.

Czy to jest rzeczywiste zagrożenie czy tylko postrzegane?

RZECZYWISTE. Napływ 1,5 miliona osób obiektywnie zwiększył popyt na mieszkania i podniósł ceny. To jest mierzalny efekt ekonomiczny.

Zagrożenie 2:

Rodzaj zagrożenia: Obciążenie systemu służby zdrowia

Jak to wpływa na Polaków:

Dłuższe kolejki do lekarzy, trudniejszy dostęp do specjalistów, przeciążone szpitale. Polacy czekają dłużej na leczenie.

Rzeczywiste czy postrzegane?

RZECZYWISTE, ale przesadzone. System był przeciążony już wcześniej. Ukraińcy zwiększyli obciążenie, ale nie są jedyną przyczyną problemów. Postrzegane zagrożenie jest większe niż rzeczywiste, bo media i politycy używają tego jako scapegoat.

Zagrożenie 3:

Rodzaj zagrożenia: Koszty budżetowe pomocy

Jak to wpływa na Polaków:

40 mld zł wydane na pomoc dla Ukraińców - pieniądze z podatków polskich obywateli. Poczucie, że te środki mogłyby być wydane na potrzeby Polaków (emerytury, służba zdrowia, infrastruktura).

Rzeczywiste czy postrzegane?

RZECZYWISTE, ale kontekst ma znaczenie. Pomoc faktycznie kosztuje, ale: (1) część jest zwracana przez UE, (2) Ukraińcy płacą podatki w Polsce, (3) wnoszą do gospodarki. Jednak bezpośredni koszt jest realny i widoczny.

3. Zagrożenia symboliczne

Zagrożenie dla wartości/norm:

Postrzeganie Ukraińców jako “mniej przestrzegających zasad” - jazda na gapę, nierejestrowanie pojazdów, praca “na czarno”. Poczucie, że “oni nie szanują naszych zasad i porządku prawnego”. Zagrożenie dla normy “wszyscy muszą przestrzegać prawa”.

Zagrożenie dla kultury/języka:

Język ukraiński w przestrzeni publicznej, ukraińskie szkoły, cerkwie. Niektórzy Polacy postrzegają to jako “ukrainizację Polski” i zagrożenie dla polskiej dominacji kulturowej. “Nasze dzieci uczą się ukraińskiego, a oni nie polskiego”.

Zagrożenie dla tożsamości/statusu:

Poczucie bycia “obcym we własnym kraju” w dzielnicach z dużą koncentracją Ukraińców. Utrata kontroli nad definicją “polskości” i tego, kto ma prawo do Polski. “To już nie jest Polska, którą znaliśmy”.

Konflikty historyczne/narracje:

Spory o UPA, Wołyń, Banderę. Ukraińcy chcą uczczenia swoich bohaterów, Polacy postrzegają ich jako zbrodniarzy. Zagrożenie dla polskiej narracji historycznej i pamięci o ofiarach. “Oni negują naszą tragedię i czczą morderców”.

Zadanie 2: Wyjaśnienie zmian w czasie

Początek wojny (luty-marzec 2022): Które zagrożenia były niskie i dlaczego?

Lęk międzygrupowy:

Niski, bo Polacy czuli się w roli “pomocników” (status wyższy), a nie zagrożonych. Asymetria była oczywista - my jesteśmy bezpieczni, oni uciekają przed śmiercią. Empatia przewyższała lęk.

Zagrożenia realistyczne:

Niskie, bo: (1) zakładano tymczasowość, (2) początkowa pomoc była dobrowolna, nie z budżetu, (3) konkurencja nie była jeszcze widoczna, (4) międzynarodowe uznanie rekompensowało koszty.

Zagrożenia symboliczne:

Niskie, bo: (1) wspólna słowiańska tożsamość była aktywowana, (2) wspólny wróg (Rosja) integrował, (3) różnice kulturowe były bagatelizowane wobec wspólnych wartości demokratycznych, (4) konflikty historyczne były tłumione przez moralny imperatyw pomocy.

Obecnie (2025): Które zagrożenia wzrosły i dlaczego?

Lęk międzygrupowy:

Wzrósł, bo: (1) częstszy kontakt w codziennym życiu (praca, szkoły, dzielnice), (2) bariery językowe bardziej widoczne, (3) niepewność jak się zachować w interakcjach, (4) strach przed oskarżeniem o dyskryminację jeśli coś pójdzie nie tak.

Zagrożenia realistyczne:

Znacznie wzrosły, bo: (1) długoterminowość obecności - konkurencja trwała, nie tymczasowa, (2) widoczne koszty ekonomiczne (budżet, mieszkania, służba zdrowia), (3) brak proporcjonalnego wsparcia międzynarodowego, (4) postrzegana nierówność w traktowaniu “oni dostają więcej niż my”.

Zagrożenia symboliczne:

Wzrosły, bo: (1) ukraińska obecność kulturowa bardziej widoczna i trwała, (2) powrót konfliktów historycznych do debaty publicznej, (3) poczucie utraty kontroli nad “polskością” przestrzeni, (4) frustracja brakiem wdzięczności lub “nieprzypassowania” Ukraińców do polskich norm.

Kluczowy insight:

Na początku wszystkie trzy typy zagrożenia były minimalizowane przez: (1) moralny imperatyw pomocy, (2) wspólną tożsamość, (3) zakładaną tymczasowość. Obecnie, gdy sytuacja się znormalizowała i przedłużyła, wszystkie trzy typy zagrożenia wzrosły i działają synergicznie - wzajemnie się wzmacniają, prowadząc do wzrostu uprzedzeń.