Systemy polityczne

Systemy polityczne - pojęcia i typy

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Grupa KW1 · 13 października 2026 | Grupa KW2 · 29 września 2026

Wprowadzenie do przedmiotu

Treści programowe

Program przedmiotu: zajęcia 1 (dziś) Program przedmiotu: 8 przystanków. 1 — Systemy polityczne: pojęcia i typy (dziś); 2 — Demokratyczne systemy polityczne (przed nami); 3 — Niedemokratyczne systemy polityczne (przed nami); 4 — Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność (przed nami); 5 — Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności (przed nami); 6 — Rola mediów w systemie politycznym (przed nami); 7 — Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku (przed nami); 8 — Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji. 1 Systemy polityczne: pojęcia i typy DZIŚ 2 Demokratyczne systemy polityczne 3 Niedemokratyczne systemy polityczne 4 Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność 5 Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności 6 Rola mediów w systemie politycznym 7 Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku 8 Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji

Zaliczenie

  • Egzamin pisemny: 50 pytań wielokrotnego wyboru, każde z czterema wariantami odpowiedzi (A–D), z których tylko jeden jest prawidłowy.
  • Każde pytanie warte 1 punkt; maksymalnie 50 punktów, do zaliczenia wymagane 25 punktów.
  • Egzamin i termin poprawkowy odbywają się w sesji egzaminacyjnej po zakończeniu zajęć.
  • Ostatnie, 45-minutowe zajęcia w semestrze poświęcone są w całości powtórzeniu materiału i przygotowaniu do egzaminu.

Kluczowe zagadnienia

  • Czym jest polityka i gdzie przebiegają jej granice?
  • Co składa się na system polityczny i jak można go badać?
  • Czym różnią się reżimy demokratyczne, autorytarne i totalitarne?
  • Czym różnią się parlamentarne, prezydenckie, mieszane i komitetowe formy rządów?
  • Jak ordynacja wyborcza kształtuje system partyjny?

Czym jest polityka?

Czym jest polityka? Cztery klasyczne definicje

  • Harold Lasswell (1936, Politics: Who Gets What, When, How): proces rozstrzygania o tym, kto, co, kiedy i jak otrzymuje.
  • Arystoteles: „sztuka rządzenia państwem” — władza zwierzchnia w ramach polis, odróżniona od relacji władzy w życiu prywatnym.
  • Max Weber: „dążenie do udziału we władzy lub wpływu na podział władzy”; państwo jako monopol przymusu na danym terytorium.
  • Robert Dahl i Bruce Stinebrickner: „polityka jest po prostu wywieraniem wpływu” — także poza instytucjami państwa, od organizacji po rodzinę.

Cztery tradycje definiowania polityki (Andrew Heywood)

Cztery tradycje definiowania polityki według Heywooda Trzy zagnieżdżone pola pokazują coraz szerszy zakres tego, co polityczne. Najmniejsze: sztuka rządzenia — instytucje i decyzje państwa (definicje Arystotelesa i Webera). Większe: sprawy publiczne — państwo i organizacje sfery publicznej, sfera prywatna poza polityką. Największe: władza — relacje władzy i wpływu we wszystkich sferach życia, także w pracy i rodzinie, walka o rzadkie zasoby (definicje Lasswella oraz Dahla i Stinebricknera). Osobno: kompromis i konsensus — nie zakres, lecz sposób rozstrzygania konfliktów przez debatę i poszukiwanie zgody. Władza relacje władzy i wpływu we wszystkich sferach życia: w państwie, w pracy, w rodzinie; walka o rzadkie zasoby definicje: Lasswell („kto, co, kiedy i jak”), Dahl i Stinebrickner („wywieranie wpływu”) Sprawy publiczne państwo i organizacje sfery publicznej; sfera prywatna pozostaje poza polityką Sztuka rządzenia instytucje i decyzje państwa definicje: Arystoteles, Weber Kompromis i konsensus nie zakres, lecz sposób: konflikty rozstrzygane przez debatę i poszukiwanie zgody coraz szerszy zakres tego, co polityczne

Podsumowanie: czym jest polityka?

  • Polityka: działalność, przez którą ludzie tworzą, chronią i zmieniają ogólne zasady życia we wspólnocie.
  • Nierozerwalnie związana z różnorodnością i konfliktem, ale także ze skłonnością do współpracy.
  • Definicje różnią się przede wszystkim zasięgiem: od instytucji państwa (sztuka rządzenia) po każdą relację wpływu (Dahl, tradycja władzy).
  • Polityka jest wszechobecna, ale to tylko jeden aspekt więzi społecznych — współistnieje z miłością, szacunkiem i wspólnotą poglądów.

Systemy polityczne

Pojęcie systemu politycznego

  • Zespół instytucji państwowych, partii, organizacji i grup wpływu powiązanych relacjami władzy oraz regułami formalnymi i nieformalnymi.
  • Obejmuje procesy podejmowania decyzji, artykulacji interesów i kontroli politycznej w ramach porządku prawnego oraz praktyk społecznych.

Ujęcie systemowe: model Davida Eastona

Model systemowy Davida Eastona W środku system polityczny, który przetwarza wejścia w wyjścia. Z lewej wejścia płynące z otoczenia: żądania (demands) i poparcie (support). Z prawej wyjścia: decyzje i polityki publiczne. Przerywana strzałka sprzężenia zwrotnego (feedback) prowadzi od wyjść z powrotem do wejść: decyzje zmieniają otoczenie i rodzą nowe żądania. Całość otacza otoczenie: społeczeństwo, gospodarka i środowisko międzynarodowe. Otoczenie: społeczeństwo, gospodarka, środowisko międzynarodowe System polityczny przetwarza wejścia w wyjścia Wejścia żądania (demands) poparcie (support) Wyjścia decyzje i polityki publiczne sprzężenie zwrotne (feedback) decyzje zmieniają otoczenie i rodzą nowe żądania

Ujęcia strukturalno-funkcjonalne i neoinstytucjonalne

Ujęcie strukturalno-funkcjonalne i neoinstytucjonalne Po lewej ujęcie strukturalno-funkcjonalne Almonda i Powella: każdy system pełni te same funkcje, ale realizują je różne struktury — artykulację interesów grupy interesu, agregację interesów partie polityczne, socjalizację polityczną rodzina i szkoła, komunikację polityczną media. Po prawej ujęcie neoinstytucjonalne: drzewo decyzji, w którym wcześniejszy wybór prowadzi jedną ścieżką do dziś, a pozostałe ścieżki zostają porzucone — wcześniejsze wybory zawężają dzisiejsze opcje (ścieżki zależności). Strukturalno-funkcjonalne Almond i Powell: te same funkcje, różne struktury funkcja struktura, która ją pełni artykulacja interesów grupy interesu agregacja interesów partie polityczne socjalizacja polityczna rodzina i szkoła komunikacja polityczna media pozwala porównywać systemy o bardzo różnej formie Neoinstytucjonalne reguły kształtują zachowania aktorów i wyniki wcześniejszy wybór dziś ścieżki porzucone wcześniejsze wybory zawężają dzisiejsze opcje (ścieżki zależności, path dependence)

Elementy składowe i reguły gry

System polityczny: elementy, reguły gry i odpowiedzialność Dwa pola połączone dwukierunkową strzałką relacji władzy i wpływu: instytucje (głowa państwa, parlament, rząd, sądownictwo, administracja) i aktorzy (partie, grupy interesu, ruchy społeczne, media, wyborcy). Oba otacza rama reguł gry: konstytucja, ustawy, ordynacje wyborcze, normy zwyczajowe i praktyki parlamentarne. U dołu mechanizmy odpowiedzialności: wybory, kontrola parlamentarna, kontrola sądowa i kontrola medialna. Reguły gry: konstytucja · ustawy · ordynacje wyborcze · normy zwyczajowe i praktyki parlamentarne Instytucje głowa państwa parlament rząd sądownictwo administracja Aktorzy partie grupy interesu ruchy społeczne media wyborcy relacje władzy i wpływu Mechanizmy odpowiedzialności: wybory kontrola parlamentarna kontrola sądowa kontrola medialna

Kryteria klasyfikacji

Kryteria klasyfikacji systemów politycznych Mapa kryteriów. Dwa kryteria podstawowe: reżim polityczny (demokratyczny, autorytarny, totalitarny; Linz, Friedrich i Brzeziński, Levitsky i Way) oraz forma rządów (parlamentarna, prezydencka, semiprezydencka, komitetowa). Cztery kryteria uzupełniające: struktura terytorialna (od unitarnej do federalnej, stopień decentralizacji), system partyjny (typologia Sartoriego), ordynacja wyborcza (większościowa, proporcjonalna, mieszana) i legitymizacja (typy Webera). Strzałka podpisana „prawo Duvergera” prowadzi od ordynacji wyborczej do systemu partyjnego. Klasyfikacja systemów politycznych kryteria podstawowe Reżim polityczny demokratyczny autorytarny totalitarny Linz; Friedrich i Brzeziński; Levitsky i Way Forma rządów parlamentarna prezydencka semiprezydencka komitetowa kryteria uzupełniające Struktura terytorialna unitarna — federalna, stopień decentralizacji System partyjny typologia Sartoriego (sześć typów) Ordynacja wyborcza większościowa, proporcjonalna, mieszana Legitymizacja Weber: legalno-racjonalna, tradycyjna, charyzmatyczna prawo Duvergera

Trzy typy reżimów

Trzy typy reżimów politycznych Tabela trzech typów reżimów według pięciu kryteriów. Rywalizacja: w demokracji wolne, powszechne wybory i rywalizacja partii; w autorytaryzmie ograniczona, przy nierównych warunkach gry; w totalitaryzmie brak, jedna partia masowa. Pluralizm: pełny; ograniczony i kontrolowany; brak, monopol partii. Ideologia: brak oficjalnej; „mentalność” zamiast ideologii; oficjalna i wszechobejmująca. Mobilizacja: dobrowolne uczestnictwo; demobilizacja społeczeństwa; permanentna mobilizacja mas. Podstawa władzy: wybory, rządy prawa i podział władz; klientelizm, kooptacja i selektywna represja; terror, indoktrynacja i kontrola każdej sfery życia. Kryteria pluralizmu, ideologii i mobilizacji pochodzą od Juana Linza. Rywalizacja Pluralizm Ideologia Mobilizacja Podstawa władzy Demokratyczny wolne, powszechne wybory; rywalizacja partii pełny: media, organizacje, społeczeństwo obywatelskie brak oficjalnej ideologii dobrowolne uczestnictwo wybory i rządy prawa; podział władz Autorytarny ograniczona; nierówne warunki gry ograniczony, kontrolowany „mentalność” zamiast ideologii demobilizacja społeczeństwa klientelizm, kooptacja, selektywna represja Totalitarny brak: jedna partia masowa brak: monopol partii oficjalna, wszechobejmująca permanentna mobilizacja mas terror i indoktrynacja; kontrola każdej sfery Kryteria odróżniające autorytaryzm od totalitaryzmu (pluralizm, ideologia, mobilizacja): Juan Linz

Reżim totalitarny: syndrom Friedricha i Brzezińskiego

Sześciopunktowy syndrom totalitarny Friedricha i Brzezińskiego W środku syndrom totalitarny, wokół sześć cech: oficjalna, wszechobejmująca ideologia; jedna partia masowa z przywódcą na czele; terrorystyczna policja polityczna; monopol na środki masowego przekazu; monopol na środki przemocy zbrojnej; centralne kierowanie całą gospodarką. Syndrom totalitarny Friedrich i Brzeziński oficjalna, wszechobejmująca ideologia jedna partia masowa z przywódcą na czele terrorystyczna policja polityczna monopol na środki masowego przekazu monopol na środki przemocy zbrojnej centralne kierowanie całą gospodarką

Autorytaryzm dziś: odmiany hybrydowe

Przechylone boisko: autorytaryzm konkurencyjny Boisko przechylone w prawo w górę. Na wyższym końcu rządzący, którzy grają z góry; na niższym opozycja, która gra pod górę. Boisko unosi klin z trzech elementów: kontrola mediów, zasoby państwa i podporządkowane instytucje. Podpis: w autorytaryzmie konkurencyjnym (Levitsky i Way) wybory są realne i można je przegrać, ale boisko jest tak przechylone na korzyść rządzących, że rywalizacja przestaje być uczciwa; w autorytaryzmie wyborczym (Schedler) wybory odbywają się regularnie, lecz służą głównie legitymizacji rządzących. opozycja gra pod górę rządzący grają z góry kontrola mediów zasoby państwa podporządkowane instytucje Autorytaryzm konkurencyjny (Levitsky i Way): wybory są realne i można je przegrać, ale boisko jest tak przechylone na korzyść rządzących, że rywalizacja przestaje być uczciwa. Autorytaryzm wyborczy (Schedler): wybory odbywają się regularnie, lecz służą głównie legitymizacji rządzących.

Formy rządów: parlamentarne

System parlamentarny Wyborcy wybierają parlament. Parlament powołuje rząd i premiera i może go odwołać w drodze wotum nieufności; rząd, zwykle na wniosek premiera, może doprowadzić do rozwiązania parlamentu. Głowa państwa — monarcha lub prezydent — jest odrębna od szefa rządu i formalnie powołuje rząd. Rząd odpowiada przed parlamentem, a kadencje są elastyczne. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Rząd i premier Głowa państwa monarcha lub prezydent Parlament Wyborcy rząd odpowiada przed parlamentem; kadencje elastyczne

Formy rządów: prezydenckie

System prezydencki Wyborcy osobno wybierają prezydenta i Kongres. Prezydent jest głową państwa i szefem rządu, nominuje członków gabinetu i może zawetować ustawy Kongresu. Kadencje są stałe: nie ma wotum nieufności wobec egzekutywy ani rozwiązania parlamentu. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Prezydent głowa państwa i szef rządu Kongres Gabinet Wyborcy nominacje weto stałe kadencje: brak wotum nieufności i rozwiązania parlamentu

Formy rządów: mieszane (semiprezydenckie)

System semiprezydencki Wyborcy wybierają prezydenta w wyborach powszechnych i osobno parlament. Prezydent mianuje premiera i może rozwiązać parlament; premier i rząd, odpowiedzialni za bieżącą politykę, odpowiadają przed parlamentem, który może ich odwołać. Balans władzy jest zmienny: w kohabitacji silniejszy jest premier. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Prezydent wybory powszechne Premier i rząd bieżąca polityka Parlament Wyborcy mianuje zmienny balans: w kohabitacji silniejszy premier

Formy rządów: system komitetowy (dyrektorialny)

System komitetowy (dyrektorialny) Wyborcy wybierają Zgromadzenie Federalne, które wybiera siedmioosobową Radę Związkową na cztery lata. Przekreślona strzałka wotum nieufności oznacza, że Rady nie można odwołać w trakcie kadencji, a parlamentu nie można rozwiązać. Funkcję prezydenta Konfederacji co roku pełni inny członek Rady. wybiera / powołuje może odwołać może rozwiązać Rada Związkowa Zgromadzenie Federalne Wyborcy wybiera na 4 lata prezydent Konfederacji: co roku inny członek Rady Rady nie można odwołać, a parlamentu rozwiązać

Struktura terytorialna państwa

Struktura terytorialna państwa Oś od państwa unitarnego scentralizowanego (centrum może zmieniać i cofać kompetencje) przez unitarne zdecentralizowane (szeroka autonomia samorządów; tu leży Polska) do federalnego (kompetencje jednostek gwarantowane w konstytucji, np. USA, Niemcy, Szwajcaria). Poniżej trzy szczeble polskiego samorządu: 16 województw, 380 powiatów i ok. 2,5 tys. gmin, oraz dwie reformy: 1990 — reforma gminna przywracająca samorząd w gminach; 1999 — reforma trójstopniowa tworząca samorządowe powiaty i województwa. Unitarne scentralizowane centrum może zmieniać i cofać kompetencje Unitarne zdecentralizowane szeroka autonomia samorządów Federalne kompetencje gwarantowane w konstytucji Polska np. USA, Niemcy, Szwajcaria Polska: trzy szczeble samorządu 16 województw 380 powiatów ok. 2,5 tys. gmin 1990: reforma gminna przywrócenie samorządu w gminach 1999: reforma trójstopniowa samorządowe powiaty i województwa

Systemy partyjne: typologia Sartoriego

Typologia systemów partyjnych Sartoriego Sześć schematów w dwóch rzędach. Bez realnej rywalizacji: system jednopartyjny (jedna legalna partia) i hegemoniczny (jedna partia otoczona partiami-satelitami). Z realną rywalizacją: system partii dominującej (jedna duża partia i kilka mniejszych, niezależnych), dwupartyjny (dwie partie na zmianę sprawują władzę), umiarkowany wielopartyjny (kilka partii blisko środka, strzałki skierowane do środka — rywalizacja dośrodkowa) i spolaryzowany wielopartyjny (wiele partii rozciągniętych od skrajności do skrajności, z partiami antysystemowymi na obu krańcach i strzałkami skierowanymi na zewnątrz — rywalizacja odśrodkowa). bez realnej rywalizacji realna rywalizacja jednopartyjny jedna legalna partia; brak rywalizacji hegemoniczny inne partie tylko jako satelity partii dominującej jedna partia wygrywa, ale rywalizacja jest realna dwupartyjny dwie partie na zmianę sprawują władzę umiarkowany wielopartyjny rywalizacja dośrodkowa, umiarkowana polaryzacja spolaryzowany wielopartyjny rywalizacja odśrodkowa, partie antysystemowe

Ordynacje wyborcze a systemy partyjne: prawo Duvergera

Prawo Duvergera: od formuły wyborczej do systemu partyjnego Dwa przepływy. Ordynacja większościowa w okręgach jednomandatowych działa przez efekt mechaniczny (premia dla największych partii) i psychologiczny (wyborcy unikają „marnowania głosu” na małe partie) i prowadzi do dwupartyjności. Ordynacja proporcjonalna w okręgach wielomandatowych rozkłada mandaty bliżej głosów, a progi i metoda D'Hondta dają umiarkowaną premię dużym partiom; prowadzi do wielopartyjności. Pod spodem: to tendencja, nie żelazne prawo — francuskie dwie tury sprzyjają wielopartyjności z sojuszami między turami; ordynacje mieszane, np. w Niemczech, łączą mandaty z okręgów jednomandatowych z proporcjonalnym podziałem mandatów. formuła wyborcza mechanizm skutek dla systemu partyjnego większościowa okręgi jednomandatowe efekt mechaniczny: premia dla największych efekt psychologiczny: wyborcy unikają „marnowania głosu” na małe partie dwupartyjność proporcjonalna okręgi wielomandatowe mandaty rozkładają się bliżej głosów; progi i metoda D'Hondta dają umiarkowaną premię dużym partiom wielopartyjność To tendencja, nie żelazne prawo: francuskie dwie tury sprzyjają wielopartyjności z sojuszami między turami. Ordynacje mieszane (np. Niemcy) łączą mandaty z okręgów jednomandatowych z proporcjonalnym podziałem mandatów.

Metoda D’Hondta w praktyce

Pogrubione ilorazy otrzymują mandat.
Partia Głosy ÷1 ÷2 ÷3 ÷4 Mandaty Udział mandatów
A 48% 48 24 16 12 4 57%
B 32% 32 16 10,7 8 2 29%
C 20% 20 10 6,7 5 1 14%

Efekt mechaniczny w skrajnej postaci: Wielka Brytania 2024

Wielka Brytania 2024: głosy a mandaty Wykres słupkowy: odsetek głosów i odsetek mandatów w wyborach do Izby Gmin w 2024 roku. Partia Pracy: 34% głosów, 63% mandatów (411). Konserwatyści: 24% głosów, 19% mandatów (121). Reform UK: 14% głosów, 0,8% mandatów (5). Liberalni Demokraci: 12% głosów, 11% mandatów (72). Zieloni: 7% głosów, 0,6% mandatów (4). SNP: 2,5% głosów w skali kraju, 1,4% mandatów (9). % głosów % mandatów (z 650) 0% 20% 40% 60% Partia Pracy 34% Konserwatyści 24% Reform UK 14% Liberalni Demokraci 12% Zieloni 7% SNP 2,5% 63% (411) 19% (121) 0,8% (5) 11% (72) 0,6% (4) 1,4% (9) Izba Gmin, wybory 2024: 650 okręgów jednomandatowych, w każdym wygrywa kandydat z największą liczbą głosów.

Legitymizacja władzy (Max Weber)

Trzy typy prawomocnego panowania według Webera Trójkąt, którego wierzchołki to trzy typy idealne: legalno-racjonalny (bezstronne, ustalone reguły i procedury), tradycyjny (świętość tradycji i dziedziczonego autorytetu) i charyzmatyczny (wyjątkowe cechy przywódcy, „dar łaski”). Współczesne demokracje leżą blisko wierzchołka legalno-racjonalnego, monarchie konstytucyjne na krawędzi między legalno-racjonalnym a tradycyjnym. Realne systemy łączą kilka źródeł prawomocności. Osobno: legitymizacja przez wyniki — skuteczność i zaufanie. Legalno-racjonalna bezstronne, ustalone reguły i procedury Tradycyjna świętość tradycji i dziedziczonego autorytetu Charyzmatyczna wyjątkowe cechy przywódcy („dar łaski”) współczesne demokracje monarchie konstytucyjne typy idealne: realne systemy łączą kilka źródeł prawomocności Poza typologią Webera: legitymizacja przez wyniki — skuteczność i zaufanie

Demokracja większościowa i konsensualna (Lijphart)

Demokracja większościowa i konsensualna według Lijpharta Cztery wymiary rozpięte między dwoma biegunami. Biegun większościowy (prototyp: Wielka Brytania, model westminsterski): ordynacja większościowa, rządy jednopartyjne i dyscyplina partyjna, centralizm, słabsza ochrona mniejszości — szybkość decyzji i jasna odpowiedzialność. Biegun konsensualny (przykłady: Szwajcaria, Holandia, Belgia): silny proporcjonalizm, koalicje wielopartyjne i kolegialna egzekutywa, federalizm lub decentralizacja, weto mniejszości i mechanizmy kompromisu — inkluzywność i współdzielenie władzy. System wyborczy Rządy Struktura terytorialna Ochrona mniejszości Większościowa prototyp: Wielka Brytania (model westminsterski) większościowy jednopartyjne, dyscyplina partyjna centralizm słabsza: szybkość kosztem inkluzywności szybkość decyzji i jasna odpowiedzialność Konsensualna przykłady: Szwajcaria, Holandia, Belgia silny proporcjonalizm koalicje wielopartyjne, kolegialna egzekutywa federalizm lub decentralizacja weto mniejszości, mechanizmy kompromisu inkluzywność i współdzielenie władzy

Ćwiczenie

  • Klasyfikacja i porównanie systemów politycznych: 16 pytań, ok. 25 minut
  • Pracujecie indywidualnie, na telefonie: przeczytajcie fakty podane przy pytaniu i wybierzcie jedną z czterech odpowiedzi.
  • Forma rządów, system wyborczy, system partyjny i struktura terytorialna sześciu państw — a także Duverger, Lijphart i spór o polską formę rządów.
  • Po każdym pytaniu zobaczymy wyniki całej grupy i poprawną odpowiedź.

Kod QR prowadzący do głosowania

bdstanley.netlify.app/vote

Odpowiedzi wzorcowe: klasyfikacja sześciu państw

Odpowiedzi wzorcowe: klasyfikacja sześciu państw Tabela: sześć państw na czterech wymiarach. Wielka Brytania: forma rządów — parlamentarna (westminsterska); system wyborczy — większościowy (FPTP); system partyjny — dwupartyjny (sporne: głosy czy mandaty?); struktura terytorialna — unitarna zdecentralizowana (do obrony: unitarna). Szwajcaria: forma rządów — komitetowa (dyrektorialna); system wyborczy — proporcjonalny; system partyjny — umiarkowany wielopartyjny; struktura terytorialna — federalna. Stany Zjednoczone: forma rządów — prezydencka; system wyborczy — większościowy (FPTP); system partyjny — dwupartyjny; struktura terytorialna — federalna. Francja: forma rządów — semiprezydencka; system wyborczy — większościowy dwuturowy; system partyjny — wielopartyjny: spolaryzowany lub umiarkowany (sporne); struktura terytorialna — unitarna zdecentralizowana. Polska: forma rządów — parlamentarno-gabinetowa z elementami semiprezydenckimi (sporne); system wyborczy — proporcjonalny (D'Hondt); system partyjny — wielopartyjny: umiarkowany lub spolaryzowany (sporne); struktura terytorialna — unitarna zdecentralizowana. Niemcy: forma rządów — parlamentarna (kanclerska); system wyborczy — mieszany o skutkach proporcjonalnych (do obrony: proporcjonalny); system partyjny — umiarkowany, z przesunięciem ku spolaryzowanemu (sporne); struktura terytorialna — federalna. Komórki sporne lub do obrony są wyróżnione: obie odpowiedzi przyjmujemy, jeśli grupa wskaże kryterium, które rozstrzyga. Forma rządów System wyborczy System partyjny Struktura terytorialna Wielka Brytania parlamentarna (westminsterska) większościowy (FPTP) dwupartyjny sporne: głosy czy mandaty? unitarna zdecentralizowana do obrony: unitarna Szwajcaria komitetowa (dyrektorialna) proporcjonalny umiarkowany wielopartyjny federalna Stany Zjednoczone prezydencka większościowy (FPTP) dwupartyjny federalna Francja semiprezydencka większościowy dwuturowy wielopartyjny: spolaryzowany lub umiarkowany sporne unitarna zdecentralizowana Polska parlamentarno-gabinetowa z elementami semiprezydenckimi sporne proporcjonalny (D'Hondt) wielopartyjny: umiarkowany lub spolaryzowany sporne unitarna zdecentralizowana Niemcy parlamentarna (kanclerska) mieszany o skutkach proporcjonalnych do obrony: proporcjonalny umiarkowany, z przesunięciem ku spolaryzowanemu sporne federalna sporne lub do obrony: przyjmujemy obie odpowiedzi, jeśli grupa wskaże kryterium, które rozstrzyga

Odpowiedzi wzorcowe: prawo Duvergera

Odpowiedzi wzorcowe: prawo Duvergera — głosy a mandaty Wykres: odsetek głosów i odsetek mandatów sześciu partii, ze źródłem premii lub straty. Partia Pracy (Wielka Brytania 2024): 34% głosów, 63,2% mandatów — FPTP: premia dla zwycięzcy, 411 z 650 mandatów. Reform UK (Wielka Brytania 2024): 14% głosów, 0,8% mandatów — FPTP: poparcie rozproszone przepada — 5 mandatów. SNP (Wielka Brytania 2024): 2,5% głosów, 1,4% mandatów — poparcie skoncentrowane w okręgach przetrwa — 9 mandatów. PiS (Polska 2023): 35,4% głosów, 42,2% mandatów — D'Hondt w 41 okręgach średniej wielkości. Konfederacja (Polska 2023): 7,2% głosów, 3,9% mandatów — D'Hondt karze mniejsze partie. CDU/CSU (Niemcy 2025): 28,5% głosów, 33% mandatów — próg 5%: ok. 14% głosów oddano na partie bez mandatów. Francja: wariant dwuturowy sprzyja wielopartyjności z sojuszami. USA: FPTP i dwie partie, 98% głosów w wyborach prezydenckich. 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% głosy mandaty: premia lub strata Źródło premii lub straty Partia Pracy Wielka Brytania 2024 34% 63,2% FPTP: premia dla zwycięzcy, 411 z 650 mandatów Reform UK Wielka Brytania 2024 14% 0,8% FPTP: poparcie rozproszone przepada — 5 mandatów SNP Wielka Brytania 2024 2,5% 1,4% poparcie skoncentrowane w okręgach przetrwa — 9 mandatów PiS Polska 2023 35,4% 42,2% D'Hondt w 41 okręgach średniej wielkości Konfederacja Polska 2023 7,2% 3,9% D'Hondt karze mniejsze partie CDU/CSU Niemcy 2025 28,5% 33% próg 5%: ok. 14% głosów oddano na partie bez mandatów Francja: wariant dwuturowy sprzyja wielopartyjności z sojuszami · USA: FPTP i dwie partie — 98% głosów w wyborach prezydenckich

Odpowiedzi wzorcowe: dwa wymiary Lijpharta

Odpowiedzi wzorcowe: sześć państw na dwóch wymiarach Lijpharta Mapa: oś pozioma to wymiar wykonawczo-partyjny, od większościowego do konsensualnego; oś pionowa to wymiar federalno-unitarny, od unitarnego do federalnego. Położenie jest orientacyjne. Wielka Brytania leży w rogu większościowym, Szwajcaria w rogu konsensualnym: to prototypy, na obu wymiarach naraz. USA są większościowe na wymiarze wykonawczo-partyjnym, ale konsensualne na federalnym, co pokazuje, że model ma dwa wymiary. Francja leży bliżej modelu większościowego, a strzałka pokazuje, że po 2024 roku rozdrobnienie parlamentu odsuwa ją od niego w praktyce. Niemcy są konsensualne (federalizm, Bundesrat, koalicje). Polska jest konsensualna na wymiarze wyborczo-partyjnym, ale większościowa terytorialnie. konsensualny większościowy wymiar wykonawczo-partyjny federalny unitarny wymiar federalno-unitarny konsensualna większościowa Wielka Brytania Szwajcaria Prototypy: Wielka Brytania większościowa, Szwajcaria konsensualna — na obu wymiarach naraz USA Francja USA: większościowe wykonawczo-partyjnie, ale konsensualne federalnie — model ma dwa wymiary. Francja: bliżej większościowego; po 2024 r. rozdrobnienie odsuwa ją od niego w praktyce Niemcy Polska Niemcy: konsensualne (federalizm, Bundesrat, koalicje). Polska: konsensualna wyborczo-partyjnie, większościowa terytorialnie położenie orientacyjne, według odpowiedzi modelowych

Odpowiedzi wzorcowe: forma rządów w Polsce

Odpowiedzi wzorcowe: Polska — parlamentarna czy semiprezydencka? U góry model odpowiedzi: system parlamentarno-gabinetowy z elementami semiprezydenckimi; klasyfikacja sporna, bo część politologów za Duvergerem uznaje Polskę za system semiprezydencki. Pośrodku oś od formy parlamentarnej do semiprezydenckiej z dwoma okresami. W latach 2015–2023 prezydent i większość pochodzili z jednego obozu, a weto pozostawało uprawnieniem rezerwowym. Od grudnia 2023 roku trwa kohabitacja: prezydent Duda, a od 6 sierpnia 2025 roku Nawrocki, wobec rządu Tuska bez trzech piątych w Sejmie; weto blokuje, a punkt przesuwa się ku biegunowi semiprezydenckiemu. U dołu trzy wnioski: rdzeń egzekutywy pozostaje przy Radzie Ministrów odpowiedzialnej przed Sejmem, co przemawia za formą parlamentarną; prezydent ma realną władzę negatywną (weto odrzucane tylko trzema piątymi, ślubowanie sędziów Trybunału Konstytucyjnego, w 2026 roku odebrane od dwojga z sześciorga), co przemawia za formą mieszaną; jego siła jest warunkowa, więc formę rządów lepiej traktować jako położenie na kontinuum niż etykietę. MODEL ODPOWIEDZI parlamentarno-gabinetowa z elementami semiprezydenckimi sporne: za Duvergerem — semiprezydencka parlamentarna semiprezydencka 2015–2023 prezydent i większość z jednego obozu: weto zostaje uprawnieniem rezerwowym od grudnia 2023 kohabitacja: Duda, od 6 sierpnia 2025 r. Nawrocki, wobec rządu Tuska bez 3/5 w Sejmie — weto blokuje 1 Rdzeń egzekutywy przy rządzie Rada Ministrów odpowiada przed Sejmem; prezydent nie kieruje rządem ani go nie odwołuje → za parlamentarną 2 Realna władza negatywna weto (Sejm odrzuca je tylko 3/5), ślubowanie sędziów TK: od dwojga z sześciorga w 2026 r. → za mieszaną 3 Siła warunkowa zależy od tego, czy rząd ma 3/5 i czy prezydent pochodzi z jego obozu → kontinuum, nie etykieta raz na zawsze

Podsumowanie

  • System polityczny to konfiguracja instytucji, aktorów i reguł kształtujących władzę.
  • Typologie reżimów i form rządów wyjaśniają wzorce konkurencji, odpowiedzialności i stabilności.

Materiał do nauki

Pełne podsumowanie wykładu do nauki przed egzaminem: Systemy polityczne — pojęcia i typy

Kod QR prowadzący do podsumowania wykładu

bdstanley.netlify.app/systemy-polityczne-1-handout