Systemy polityczne

Demokratyczne systemy polityczne

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

Grupa KW1 · 27 października 2026 | Grupa KW2 · 6 października 2026

Treści programowe

Program przedmiotu: zajęcia 2 (dziś) Program przedmiotu: 8 przystanków. 1 — Systemy polityczne: pojęcia i typy (za nami); 2 — Demokratyczne systemy polityczne (dziś); 3 — Niedemokratyczne systemy polityczne (przed nami); 4 — Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność (przed nami); 5 — Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności (przed nami); 6 — Rola mediów w systemie politycznym (przed nami); 7 — Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku (przed nami); 8 — Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji. 1 Systemy polityczne: pojęcia i typy 2 Demokratyczne systemy polityczne DZIŚ 3 Niedemokratyczne systemy polityczne 4 Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność 5 Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności 6 Rola mediów w systemie politycznym 7 Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku 8 Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji

Plan wykładu

  • Definicja demokracji i trzy fundamentalne dylematy
  • Kto jest ludem: ewolucja i granice prawa wyborczego
  • Demokracja bezpośrednia i przedstawicielska
  • Modele demokracji: klasyczna, ochronna, rozwojowa, ludowa, liberalna — oraz spór elitaryzmu z pluralizmem
  • Poliarchia Dahla i pomiar demokracji (V-Dem)
  • Regres demokratyczny
  • Ćwiczenie: Nowolandia — trzy spory o demokrację

Gdzie byliśmy

  • Polityka: od Lasswella („kto, co, kiedy i jak”) po cztery tradycje definiowania według Heywooda — sztuka rządzenia, sprawy publiczne, kompromis, władza.
  • System polityczny: konfiguracja instytucji, aktorów i reguł gry; ujęcia Eastona, Almonda i Powella oraz neoinstytucjonalne.
  • Trzy typy reżimów: demokratyczny, autorytarny i totalitarny — rozróżnienie Linza.
  • Formy rządów (parlamentarna, prezydencka, semiprezydencka, komitetowa), struktura terytorialna, systemy partyjne (Sartori), ordynacje (Duverger), legitymizacja (Weber) i modele demokracji Lijpharta.
  • Dziś pytamy o coś wcześniejszego niż instytucje: czym jest sama demokracja, kto tworzy lud i jak daleko sięgają jego rządy.

Definicja demokracji

  • Demokracja = demos (lud) + kratia (władza)
  • “Rządy ludu, przez lud i dla ludu” (Abraham Lincoln)
  • System rządów, w którym władza pochodzi od społeczeństwa

Fundamentalne dylematy

Trzy fundamentalne dylematy demokracji jako trzy osie Trzy poziome osie, każda rozpięta między dwiema skrajnymi odpowiedziami. Czym jest lud: od ograniczonej grupy do całości populacji. W jakim sensie lud ma rządzić: od rządów bezpośrednich do rządów przez reprezentantów. Jak daleko sięgają rządy powszechne: od sytuacji, w której większość decyduje o wszystkim, do sytuacji, w której część spraw pozostaje poza jej zasięgiem. 1 Czym jest lud? na wykładzie: ewolucja i granice prawa wyborczego ograniczona grupa całość populacji 2 W jakim sensie lud ma rządzić? na wykładzie: demokracja bezpośrednia i przedstawicielska bezpośrednio przez reprezentantów 3 Jak daleko sięgają rządy powszechne? na wykładzie: demokracja liberalna i regres demokratyczny większość decyduje o wszystkim część spraw poza zasięgiem większości

Kto należy do ludu: kręgi prawa wyborczego

Poszerzające się kręgi prawa wyborczego Cztery zagnieżdżone pola, od najmniejszego do największego. Najmniejsze: starożytne Ateny, gdzie głosowali obywatele płci męskiej powyżej 20 lat. Większe: kobiety — Wielka Brytania 1918 (od 30 lat) i 1928 (równe prawa), Szwajcaria 1971. Jeszcze większe: Afroamerykanie w USA, którzy realne prawo głosu uzyskali dopiero w latach 60. XX wieku. Największe, przerywane: osoby wciąż poza demosem — dzieci i młodzież poniżej progu wieku, osoby z poważnymi zaburzeniami psychicznymi, skazani pozbawieni praw publicznych i cudzoziemcy bez obywatelstwa. Strzałka u dołu: coraz szerszy demos oznacza wyższą inkluzywność. Wciąż poza demosem dzieci i młodzież poniżej progu wieku · osoby z poważnymi zaburzeniami psychicznymi skazani pozbawieni praw publicznych · cudzoziemcy bez obywatelstwa te granice wciąż są sporne: wiek wyborczy, prawa więźniów, głos mieszkańców bez obywatelstwa Afroamerykanie w USA realne, egzekwowalne prawo głosu dopiero w latach 60. XX w., mimo wcześniejszych gwarancji konstytucyjnych Kobiety Wielka Brytania: 1918 (od 30 lat), 1928 (równe prawa) Szwajcaria: 1971 Starożytne Ateny obywatele płci męskiej powyżej 20 lat coraz szerszy demos = wyższa inkluzywność (pozioma oś kwadratu Dahla)

Rozumienie pojęcia “lud”

Trzy sposoby rozumienia pojęcia „lud” Trzy panele, każdy z tą samą siatką dwudziestu kropek oznaczających obywateli. Lud jako jednorodne ciało: wszystkie kropki w jednym kolorze, zamknięte we wspólnym obrysie — wspólne interesy przeważają nad różnicami. Lud jako większość: dwanaście kropek w kolorze większości oddzielonych linią od ośmiu szarych kropek mniejszości — rozstrzyga poparcie ponad połowy, nawet kosztem mniejszości. Lud jako zbiór jednostek: każda kropka w innym kolorze i z własnym obrysem — każdy obywatel liczy się osobno. Lud jako jednorodne ciało wspólne, podzielane interesy przeważają nad różnicami większość mniejszość Lud jako większość rozstrzyga poparcie ponad połowy — nawet kosztem mniejszości Lud jako zbiór jednostek każdy obywatel liczy się osobno, z własnymi preferencjami

Demokracja bezpośrednia i przedstawicielska

Demokracja bezpośrednia i przedstawicielska jako dwa schematy U góry demokracja bezpośrednia: strzałka prowadzi od obywateli wprost do decyzji, bo obywatele głosują bezpośrednio; zaciera to różnicę między rządem a rządzonymi; wzorzec to Ateny, a dziś referenda. U dołu demokracja przedstawicielska: obywatele wybierają przedstawicieli, a ci podejmują decyzje; przerywana strzałka powrotna od przedstawicieli do obywateli oznacza, że przedstawiciele odpowiadają przed wyborcami. Demokratyczność tego układu zależy od powiązania rządzących z rządzonymi. Demokracja bezpośrednia Obywatele Decyzje głosują bezpośrednio zatarcie różnicy między rządem a rządzonymi wzorzec: Ateny · dziś: referenda Demokracja przedstawicielska Obywatele Przedstawiciele Decyzje wybierają decydują odpowiadają przed wyborcami demokratyczność zależy od powiązania rządzących z rządzonymi

Modele demokracji - przegląd

Model Teoretycy Po co jest demokracja?
Klasyczna wzorzec ateński bezpośrednie rządy zgromadzenia obywateli
Ochronna Locke, Bentham, James Mill ochrona obywateli przed nadużyciami władzy
Rozwojowa Rousseau, J.S. Mill uczestnictwo jako droga do wolności i rozwoju
Ludowa Marks, Lenin rządy w interesie klasy robotniczej
Liberalna model współczesny rządy przedstawicielskie i ochrona praw jednostki
Elitarna Schumpeter, Mosca, Pareto wybory rozstrzygają, która elita rządzi
Pluralistyczna Dahl, Truman konkurencja wielu grup interesu

Modele demokracji na osi czasu

Oś czasu od 1620 do 2020 roku z poziomymi odcinkami lat życia dwunastu teoretyków, pokolorowanymi według modelu demokracji, i punktem w roku wydania kluczowej pracy. Ochronna: Locke (1632–1704, praca 1689), Bentham (1748–1832, 1830), James Mill (1773–1836, 1820). Rozwojowa: Rousseau (1712–1778, 1762), John Stuart Mill (1806–1873, 1861). Ludowa: Marks (1818–1883, 1848), Lenin (1870–1924, 1902). Elitarna: Pareto (1848–1923, 1916), Mosca (1858–1941, 1896), Schumpeter (1883–1950, 1942). Pluralistyczna: Truman (1913–2003, 1951), Dahl (1915–2014, 1956).

Demokracja klasyczna

  • Wzorzec: starożytne Ateny — system demokracji bezpośredniej
  • Zgromadzenie wszystkich obywateli (40 razy w roku); Rada 500 obywateli jako władza wykonawcza
  • Funkcjonariusze wybierani losowo; krótkie kadencje dla szerokiej partycypacji
  • Ograniczenia:
    • wykluczenie większości populacji (kobiety, niewolnicy)
    • możliwa dzięki niewolnictwu
    • ograniczona do małych wspólnot
  • Współczesne przykłady: szwajcarskie kantony

Demokracja ochronna

  • Teoretycy: Locke, Bentham, James Mill
  • Demokracja jako ochrona przed państwem
  • “Rządy za zgodą rządzonych”
  • Kontrola legislatywy przez obywateli
  • Regularne i konkurencyjne wybory
  • Cel: maksymalizacja wolności indywidualnej

Demokracja rozwojowa

  • Teoretycy: Rousseau, J.S. Mill
  • Demokracja jako środek osiągnięcia wolności
  • Obywatele wolni tylko przy bezpośrednim uczestnictwie
  • Koncepcja “woli powszechnej”
  • Podstawa dla demokracji partycypacyjnej lat 60-70. XX w.

Demokracja ludowa

  • Tradycja marksistowska: Marks, Lenin
  • Demokracja “proletariacka” vs “burżuazyjna”
  • W praktyce: model leninowski
  • Rola “awangardy klasy robotniczej”
  • Partia jako interpretator interesów proletariatu

Demokracja liberalna

  • Pośrednia i przedstawicielska forma
  • Oparta na konkurencji i wyborach
  • Rozróżnia państwo od społeczeństwa obywatelskiego
  • Powszechna akceptacja w świecie zachodnim

Demokracja w praktyce: elitaryzm i pluralizm

Demokracja elitarna i pluralistyczna jako dwa schematy Po lewej demokracja elitarna (Schumpeter, Mosca, Pareto): dwie elity rywalizują o głosy, a wyborcy co kilka lat wybierają, która z nich będzie rządzić; władzę zawsze sprawują elity. Po prawej demokracja pluralistyczna (Dahl, Truman): wokół polityki publicznej stoi pięć grup — partie, związki zawodowe, pracodawcy, organizacje społeczne i grupy nacisku — z których każda wywiera na nią wpływ; strzałki mają różną grubość, bo grupy mają różne zasoby, a więc i różny wpływ. Najgrubsza strzałka prowadzi od pracodawców, najcieńsza od organizacji społecznych. Demokracja elitarna Schumpeter, Mosca, Pareto elita A elita B rywalizacja o głosy wybory co kilka lat: wyborcy wybierają elitę wyborcy władzę zawsze sprawują elity; wybory rozstrzygają, która z nich rządzi Demokracja pluralistyczna Dahl, Truman polityka publiczna partie związki zawodowe pracodawcy organizacje społeczne grupy nacisku władza rozproszona między konkurujące grupy; grubość strzałki = zasoby, a więc i wpływ grupy

Po co jest demokracja? Modele na jednej osi

Po co jest demokracja? Modele demokracji na jednej osi Pozioma oś rozpięta między ochroną przed władzą (demokracja zabezpiecza wolność jednostki) a uczestnictwem jako wartością (udział we władzy czyni obywateli wolnymi i rozwija ich). Po stronie ochrony leżą demokracja ochronna (Locke, Bentham, James Mill) i liberalna (model współczesny); po stronie uczestnictwa — klasyczna (wzorzec ateński) i rozwojowa (Rousseau, J.S. Mill). Poza osią: demokracja ludowa (Marks, Lenin), dla której liczy się treść decyzji w interesie klasy robotniczej, a nie sama procedura, oraz demokracja elitarna i pluralistyczna, które opisują, jak demokracja działa w praktyce, a nie po co jest. Ochrona przed władzą demokracja zabezpiecza wolność jednostki ochronna Locke, Bentham, James Mill liberalna model współczesny Uczestnictwo jako wartość udział we władzy czyni obywateli wolnymi i rozwija ich klasyczna wzorzec ateński rozwojowa Rousseau, J.S. Mill Poza tą osią ludowa (Marks, Lenin) — liczy się treść decyzji w interesie klasy robotniczej, a nie sama procedura elitarna i pluralistyczna — opisują, jak demokracja działa w praktyce, a nie po co jest

Poliarchia (Robert Dahl)

  • Poliarchia: realny ustrój przybliżający demokratyczny ideał
  • Dwa wymiary: rywalizacja (na ile o władzę można otwarcie konkurować) oraz inkluzywność (jaka część dorosłych jest uprawniona do udziału w wyborach i rywalizacji)
  • Inkluzywność to zasięg prawa do udziału — kto należy do demosu — a nie liczba kanałów udziału: referenda czy panele obywatelskie nie poszerzają kręgu uprawnionych
  • Im wyższe oba wymiary, tym pełniejsza poliarchia
  • Operacjonalizacja w indeksie V-Dem (v2x_polyarchy) – demokracja wyborcza

Kwadrat Dahla

Kwadrat Dahla: dwa wymiary poliarchii Oś pozioma to inkluzywność, czyli jaka część dorosłych może głosować i kandydować; oś pionowa to rywalizacja, czyli na ile można otwarcie konkurować o władzę. W narożnikach leżą cztery typy ustrojów: lewy dolny — hegemonie zamknięte, lewy górny — oligarchie konkurencyjne, prawy dolny — hegemonie inkluzywne, prawy górny — poliarchie. Inkluzywność jaka część dorosłych może głosować i kandydować Rywalizacja na ile można otwarcie konkurować o władzę Źródło: Robert A. Dahl, Polyarchy (1971) Hegemonie zamknięte bez rywalizacji i bez szerokiego udziału np. monarchie absolutne Oligarchie konkurencyjne rywalizacja w wąskim gronie uprawnionych np. Wielka Brytania w XIX w. Hegemonie inkluzywne głosują wszyscy, ale nie ma wyboru np. ZSRR Poliarchie szeroki demos i otwarta rywalizacja np. współczesne demokracje

Indeks demokracji wyborczej na świecie (2025)

Mapa świata w odwzorowaniu Robinsona pokazująca Indeks Demokracji Wyborczej V-Dem dla ostatniego dostępnego roku; skala barw od czerwieni (0) przez biel (0,5) do granatu (1). Najwyższe wartości w Europie Zachodniej i Północnej, Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii; najniższe na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej i w części Afryki.

Demokracja wyborcza według regionów świata (1900–2025)

Wykres liniowy średnich regionalnych Indeksu Demokracji Wyborczej V-Dem w latach 1900–2025 dla Europy, Ameryk, Azji, Afryki Subsaharyjskiej, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, Oceanii oraz świata; oś pionowa od 0 do 1. Linie rosną w kolejnych falach demokratyzacji (po 1945 r., od połowy lat 70. i po 1989 r.), z załamaniami w okresie obu wojen światowych, i lekko opadają po 2010 r.

Demokracja liberalna w regionach Europy (1900–2025)

Wykres liniowy średnich Indeksu Demokracji Liberalnej V-Dem w latach 1900–2025 dla sześciu subregionów Europy: Europy Zachodniej, krajów nordyckich, Europy Południowej, Europy Środkowo-Wschodniej, Bałkanów i Kaukazu; oś pionowa od 0 do 1. Kraje nordyckie i Europa Zachodnia najwyżej i najstabilniej; Europa Środkowo-Wschodnia rośnie po 1989 r. i wyraźniej niż w indeksie wyborczym opada po 2010 r.

Regres demokratyczny: Polska i Węgry

Dwa wykresy liniowe, Polska i Węgry, lata 2000–2025, z indeksem demokracji wyborczej i indeksem demokracji liberalnej V-Dem w skali 0–1. W Polsce oba indeksy są stabilne do 2015 r. (wyborczy ok. 0,88, liberalny ok. 0,78), w okresie rządów PiS spadają do minimum w 2022 r. (0,58 i 0,42), a od 2024 r. wyraźnie rosną (w 2025 r. 0,77 i 0,65). Na Węgrzech oba indeksy spadają nieprzerwanie od 2010 r. (z 0,81 i 0,68) do 2025 r. (0,42 i 0,32), w okresie rządów Fideszu.

Ćwiczenie

  • Nowolandia: trzy spory o demokrację (ok. 30 minut)
  • Sześć grup po pięć osób; każdy spór rozstrzygają dwie grupy — jedna z perspektywy demokracji ochronnej, druga rozwojowej.
  • Trzy spory: kto jest ludem, w jakim sensie lud ma rządzić, jak daleko sięgają rządy większości.
  • 15 minut pracy w grupach, 12 minut porównania na forum (tabela i kwadrat Dahla); bez prezentacji.

Kod QR prowadzący do arkusza ćwiczenia

bdstanley.netlify.app/systemy-polityczne-2-exercise

Forum: porównanie decyzji

Spór Ochronna
grupy 1, 3, 5		 Rozwojowa
grupy 2, 4, 6
1. Kto jest ludem?
2. W jakim sensie lud ma rządzić?
3. Jak daleko sięgają rządy większości?
Kwadrat Dahla: dwa wymiary poliarchii Oś pozioma to inkluzywność, czyli jaka część dorosłych może głosować i kandydować; oś pionowa to rywalizacja, czyli na ile można otwarcie konkurować o władzę. W narożnikach leżą cztery typy ustrojów: lewy dolny — hegemonie zamknięte, lewy górny — oligarchie konkurencyjne, prawy dolny — hegemonie inkluzywne, prawy górny — poliarchie. Punkt „Nowolandia dziś” leży w ćwiartce poliarchii, blisko środka kwadratu. Inkluzywność jaka część dorosłych może głosować i kandydować Rywalizacja na ile można otwarcie konkurować o władzę Źródło: Robert A. Dahl, Polyarchy (1971) Hegemonie zamknięte bez rywalizacji i bez szerokiego udziału np. monarchie absolutne Oligarchie konkurencyjne rywalizacja w wąskim gronie uprawnionych np. Wielka Brytania w XIX w. Hegemonie inkluzywne głosują wszyscy, ale nie ma wyboru np. ZSRR Poliarchie szeroki demos i otwarta rywalizacja np. współczesne demokracje Nowolandia dziś

Odpowiedzi wzorcowe: kto jest ludem?

Odpowiedzi wzorcowe: Spór 1 — kto jest ludem? Spór 1 — kto jest ludem?. Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Wiek i więźniowie Perspektywa ochronna (grupa 1): 18 lat — interesy nieletnich chronią rodzice i prawo. Więźniowie głosują; prawo głosu odbiera najwyżej wyrok w konkretnej sprawie (Hirst, model polski). Perspektywa rozwojowa (grupa 2): 16 lat — pierwszy głos jeszcze w szkole buduje nawyk (frekwencja młodych 35%; Austria, Malta). Więźniowie głosują: udział to element powrotu do wspólnoty. B. Mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora Perspektywa ochronna (grupa 1): 400 tys. mieszkańców głosuje co najmniej lokalnie: płacą podatki i podlegają prawu („zgoda rządzonych”). Diaspora: odrębny okręg z kilkoma mandatami (model włoski). Perspektywa rozwojowa (grupa 2): Mieszkańcy głosują lokalnie, ze ścieżką do obywatelstwa — udział integruje. Diaspora: do obrony w obie strony; głos podtrzymuje więź, ale bez udziału na miejscu niewiele „kształci”. Gdzie grupy się rozejdą: Na wieku (18 czy 16) i na uzasadnieniu głosu mieszkańców: ochrona interesów czy integracja. Co do więźniów obie grupy mogą się zgodzić — z różnych powodów. Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza A. Wiek i więźniowie B. Mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora Perspektywa ochronna (grupa 1) 18 lat — interesy nieletnich chronią rodzice i prawo. Więźniowie głosują; prawo głosu odbiera najwyżej wyrok w konkretnej sprawie (Hirst, model polski). 400 tys. mieszkańców głosuje co najmniej lokalnie: płacą podatki i podlegają prawu („zgoda rządzonych”). Diaspora: odrębny okręg z kilkoma mandatami (model włoski). Perspektywa rozwojowa (grupa 2) 16 lat — pierwszy głos jeszcze w szkole buduje nawyk (frekwencja młodych 35%; Austria, Malta). Więźniowie głosują: udział to element powrotu do wspólnoty. Mieszkańcy głosują lokalnie, ze ścieżką do obywatelstwa — udział integruje. Diaspora: do obrony w obie strony; głos podtrzymuje więź, ale bez udziału na miejscu niewiele „kształci”. GDZIE GRUPY SIĘ ROZEJDĄ Na wieku (18 czy 16) i na uzasadnieniu głosu mieszkańców: ochrona interesów czy integracja. Co do więźniów obie grupy mogą się zgodzić — z różnych powodów.

Odpowiedzi wzorcowe: w jakim sensie lud ma rządzić?

Odpowiedzi wzorcowe: Spór 2 — w jakim sensie lud ma rządzić? Spór 2 — w jakim sensie lud ma rządzić?. Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Referendum Perspektywa ochronna (grupa 3): Referendum jako hamulec: obywatele mogą zatrzymać uchwaloną ustawę (Szwajcaria: 50 tys. podpisów w 100 dni), ale nie piszą prawa. Wysoki próg podpisów; przy wyniku wiążącym — próg frekwencji. Perspektywa rozwojowa (grupa 4): Obywatelska inicjatywa referendalna z niskim progiem podpisów; wynik wiążący i bez progu frekwencji (model szwajcarski). B. Zgromadzenie obywatelskie Perspektywa ochronna (grupa 3): Najwyżej doradcze: losowani członkowie nie odpowiadają przed wyborcami. Perspektywa rozwojowa (grupa 4): Stały element procesu: zgromadzenie → komisja parlamentarna → referendum (model irlandzki); deliberacja jako „szkoła obywatelska”. Gdzie grupy się rozejdą: Na progu frekwencji: chroni przed zmobilizowaną mniejszością czy nagradza bojkot? Polskie referenda przy progu 50%: 7,8% (2015), ok. 41% (2023). Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza A. Referendum B. Zgromadzenie obywatelskie Perspektywa ochronna (grupa 3) Referendum jako hamulec: obywatele mogą zatrzymać uchwaloną ustawę (Szwajcaria: 50 tys. podpisów w 100 dni), ale nie piszą prawa. Wysoki próg podpisów; przy wyniku wiążącym — próg frekwencji. Najwyżej doradcze: losowani członkowie nie odpowiadają przed wyborcami. Perspektywa rozwojowa (grupa 4) Obywatelska inicjatywa referendalna z niskim progiem podpisów; wynik wiążący i bez progu frekwencji (model szwajcarski). Stały element procesu: zgromadzenie → komisja parlamentarna → referendum (model irlandzki); deliberacja jako „szkoła obywatelska”. GDZIE GRUPY SIĘ ROZEJDĄ Na progu frekwencji: chroni przed zmobilizowaną mniejszością czy nagradza bojkot? Polskie referenda przy progu 50%: 7,8% (2015), ok. 41% (2023).

Odpowiedzi wzorcowe: jak daleko sięgają rządy większości?

Odpowiedzi wzorcowe: Spór 3 — jak daleko sięgają rządy większości? Spór 3 — jak daleko sięgają rządy większości?. Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Jaka większość? Perspektywa ochronna (grupa 5): Prawo do nauki w języku mniejszości w konstytucji, wyłączone spod zwykłej ustawy; zmiana co najmniej podwójną większością (model belgijski). Perspektywa rozwojowa (grupa 6): Dwie spójne drogi: rousseauowska — decyduje wspólnota całego kraju; millowska — o języku nauczania decyduje sama Północ przez samorząd regionalny. B. Referendum Perspektywa ochronna (grupa 5): Nie: o prawach podstawowych nie rozstrzyga głosowanie większości (Łotwa 2012, Węgry 2010). Perspektywa rozwojowa (grupa 6): Droga Rousseau: tak, referendum ogólnokrajowe — ale czy 82% może rozstrzygać o szkołach pozostałych 18%? Droga Milla: sprawa przechodzi do regionu. Gdzie grupy się rozejdą: Na decyzji B. Zgoda co do tego, że zwykła większość nie wystarcza: Partia Jedności ma 54% mandatów przy 46% głosów. Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza A. Jaka większość? B. Referendum Perspektywa ochronna (grupa 5) Prawo do nauki w języku mniejszości w konstytucji, wyłączone spod zwykłej ustawy; zmiana co najmniej podwójną większością (model belgijski). Nie: o prawach podstawowych nie rozstrzyga głosowanie większości (Łotwa 2012, Węgry 2010). Perspektywa rozwojowa (grupa 6) Dwie spójne drogi: rousseauowska — decyduje wspólnota całego kraju; millowska — o języku nauczania decyduje sama Północ przez samorząd regionalny. Droga Rousseau: tak, referendum ogólnokrajowe — ale czy 82% może rozstrzygać o szkołach pozostałych 18%? Droga Milla: sprawa przechodzi do regionu. GDZIE GRUPY SIĘ ROZEJDĄ Na decyzji B. Zgoda co do tego, że zwykła większość nie wystarcza: Partia Jedności ma 54% mandatów przy 46% głosów.

Odpowiedzi wzorcowe: Dahl i V-Dem

Odpowiedzi wzorcowe: kwadrat Dahla i indeksy V-Dem Tabela: jak decyzje z trzech sporów zmieniają rywalizację i inkluzywność w Nowolandii i którego indeksu V-Dem dotyczą. Spór 1, kto jest ludem: rywalizacja bez zmian; inkluzywność rośnie, gdy demos się poszerza (16-latkowie, mieszkańcy bez obywatelstwa), a maleje przy zakazie dla wszystkich więźniów; dotyczy indeksu demokracji wyborczej, bo powszechność prawa wyborczego to składnik poliarchii. Spór 2, w jakim sensie lud rządzi: rywalizacja bez zmian lub lekko w górę, bo inicjatywa otwiera agendę aktorom spoza partii; inkluzywność bez zmian, bo referendum nie poszerza kręgu uprawnionych; nie dotyczy żadnego z dwóch indeksów, bo demokrację bezpośrednią V-Dem mierzy osobno, w komponencie partycypacyjnym. Spór 3, jak daleko sięgają rządy większości: rywalizacja i inkluzywność bez zmian; dotyczy indeksu demokracji liberalnej: rządy prawa, prawa jednostki, ograniczenia władzy. Najczęstszy błąd: twierdzenie, że referendum zwiększa inkluzywność; ten sam demos decyduje częściej, a krąg uprawnionych się nie zmienia. Puenta: po 2010 roku na Węgrzech i w Polsce nikomu nie odebrano prawa głosu, lecz ograniczano sądy, media i instytucje kontrolne, więc spadał przede wszystkim indeks liberalny, zgodnie z diagnozą Bermeo. Spór Rywalizacja Inkluzywność Indeks V-Dem 1. Kto jest ludem? = ↑ / ↓ ↑ szerszy demos (16-latkowie, mieszkańcy) · ↓ zakaz dla wszystkich więźniów demokracji wyborczej powszechność prawa wyborczego to składnik poliarchii 2. W jakim sensie lud rządzi? = lub ↑ inicjatywa otwiera agendę aktorom spoza partii = referendum nie poszerza kręgu uprawnionych żadnego z dwóch demokrację bezpośrednią V-Dem mierzy osobno (komponent partycypacyjny) 3. Jak daleko sięgają rządy większości? = = demokracji liberalnej rządy prawa, prawa jednostki, ograniczenia władzy NAJCZĘSTSZY BŁĄD „Referendum zwiększa inkluzywność”. Nie: ten sam demos decyduje częściej, krąg uprawnionych się nie zmienia. PUENTA Po 2010 r. na Węgrzech i w Polsce nikomu nie odebrano prawa głosu; ograniczano sądy, media i instytucje kontrolne — więc spadał indeks liberalny (Bermeo).

Podsumowanie

  • Demokracja to rodzina odpowiedzi na trzy dylematy: kto jest ludem, w jakim sensie ma rządzić i jak daleko sięgają rządy większości
  • Modele demokracji różnie rozkładają akcenty: ochrona przed władzą (ochronna, liberalna) czy uczestnictwo jako wartość (klasyczna, rozwojowa)
  • Poliarchia Dahla — rywalizacja i inkluzywność — to podstawa pomiaru demokracji w V-Dem
  • Demokracja wyborcza to nie to samo co liberalna: regres zaczyna się od komponentu liberalnego, ale bywa odwracalny przy urnie
  • Demokracja pozostaje najlepszym znanym systemem rządów

Materiał do nauki

Pełne podsumowanie wykładu do nauki przed egzaminem: Demokratyczne systemy polityczne

Kod QR prowadzący do podsumowania wykładu

bdstanley.netlify.app/systemy-polityczne-2-handout