Systemy polityczne
Demokratyczne systemy polityczne
Ben Stanley
Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS
Grupa KW1 · 27 października 2026 | Grupa KW2 · 6 października 2026
Treści programowe
Program przedmiotu: zajęcia 2 (dziś)
Program przedmiotu: 8 przystanków. 1 — Systemy polityczne: pojęcia i typy (za nami); 2 — Demokratyczne systemy polityczne (dziś); 3 — Niedemokratyczne systemy polityczne (przed nami); 4 — Konstytucja i system polityczny w Polsce; praworządność (przed nami); 5 — Państwo prawa: instytucje, procedury, prawa i wolności (przed nami); 6 — Rola mediów w systemie politycznym (przed nami); 7 — Przyszłość demokracji: pięć kryzysów XXI wieku (przed nami); 8 — Powtórka (45 min), potem egzamin w sesji.
1
Systemy polityczne:
pojęcia i typy
2
Demokratyczne
systemy polityczne
DZIŚ
3
Niedemokratyczne
systemy polityczne
4
Konstytucja i system
polityczny w Polsce;
praworządność
5
Państwo prawa:
instytucje, procedury,
prawa i wolności
6
Rola mediów
w systemie
politycznym
7
Przyszłość demokracji:
pięć kryzysów
XXI wieku
8
Powtórka (45 min),
potem egzamin
w sesji
Plan wykładu
Definicja demokracji i trzy fundamentalne dylematy
Kto jest ludem: ewolucja i granice prawa wyborczego
Demokracja bezpośrednia i przedstawicielska
Modele demokracji: klasyczna, ochronna, rozwojowa, ludowa, liberalna — oraz spór elitaryzmu z pluralizmem
Poliarchia Dahla i pomiar demokracji (V-Dem)
Regres demokratyczny
Ćwiczenie: Nowolandia — trzy spory o demokrację
Gdzie byliśmy
Polityka: od Lasswella („kto, co, kiedy i jak”) po cztery tradycje definiowania według Heywooda — sztuka rządzenia, sprawy publiczne, kompromis, władza.
System polityczny: konfiguracja instytucji, aktorów i reguł gry; model systemowy Eastona.
Trzy typy reżimów: demokratyczny, autorytarny i totalitarny — rozróżnienie Linza.
Formy rządów (parlamentarna, prezydencka, semiprezydencka, komitetowa), struktura terytorialna, systemy partyjne (Sartori), ordynacje (Duverger).
Dziś pytamy o coś wcześniejszego niż instytucje: czym jest sama demokracja, kto tworzy lud i jak daleko sięgają jego rządy.
Definicja demokracji
Demokracja = demos (lud) + kratia (władza)
“Rządy ludu, przez lud i dla ludu” (Abraham Lincoln)
System rządów, w którym władza pochodzi od społeczeństwa
Fundamentalne dylematy
Trzy fundamentalne dylematy demokracji jako trzy osie
Trzy poziome osie, każda rozpięta między dwiema skrajnymi odpowiedziami. Czym jest lud: od ograniczonej grupy do całości populacji. W jakim sensie lud ma rządzić: od rządów bezpośrednich do rządów przez reprezentantów. Jak daleko sięgają rządy powszechne: od sytuacji, w której większość decyduje o wszystkim, do sytuacji, w której część spraw pozostaje poza jej zasięgiem.
1
Czym jest lud?
na wykładzie: ewolucja i granice prawa wyborczego
ograniczona grupa
całość populacji
2
W jakim sensie lud ma rządzić?
na wykładzie: demokracja bezpośrednia i przedstawicielska
bezpośrednio
przez reprezentantów
3
Jak daleko sięgają rządy powszechne?
na wykładzie: demokracja liberalna i regres demokratyczny
większość decyduje o wszystkim
część spraw poza zasięgiem większości
Kto należy do ludu: kręgi prawa wyborczego
Poszerzające się kręgi prawa wyborczego
Cztery zagnieżdżone pola, od najmniejszego do największego. Najmniejsze: starożytne Ateny, gdzie głosowali obywatele płci męskiej powyżej 20 lat. Większe: kobiety — Wielka Brytania 1918 (od 30 lat) i 1928 (równe prawa), Szwajcaria 1971. Jeszcze większe: Afroamerykanie w USA, którzy realne prawo głosu uzyskali dopiero w latach 60. XX wieku. Największe, przerywane: osoby wciąż poza demosem — dzieci i młodzież poniżej progu wieku, osoby z poważnymi zaburzeniami psychicznymi, skazani pozbawieni praw publicznych i cudzoziemcy bez obywatelstwa. Strzałka u dołu: coraz szerszy demos oznacza wyższą inkluzywność.
Wciąż poza demosem
dzieci i młodzież poniżej progu wieku · osoby z poważnymi zaburzeniami psychicznymi
skazani pozbawieni praw publicznych · cudzoziemcy bez obywatelstwa
te granice wciąż są sporne: wiek wyborczy, prawa więźniów, głos mieszkańców bez obywatelstwa
Afroamerykanie w USA
realne, egzekwowalne prawo głosu dopiero w latach 60. XX w.,
mimo wcześniejszych gwarancji konstytucyjnych
Kobiety
Wielka Brytania: 1918 (od 30 lat), 1928 (równe prawa)
Szwajcaria: 1971
Starożytne Ateny
obywatele płci męskiej
powyżej 20 lat
coraz szerszy demos = wyższa inkluzywność (pozioma oś kwadratu Dahla)
Rozumienie pojęcia “lud”
Trzy sposoby rozumienia pojęcia „lud”
Trzy panele, każdy z tą samą siatką dwudziestu kropek oznaczających obywateli. Lud jako jednorodne ciało: wszystkie kropki w jednym kolorze, zamknięte we wspólnym obrysie — wspólne interesy przeważają nad różnicami. Lud jako większość: dwanaście kropek w kolorze większości oddzielonych linią od ośmiu szarych kropek mniejszości — rozstrzyga poparcie ponad połowy, nawet kosztem mniejszości. Lud jako zbiór jednostek: każda kropka w innym kolorze i z własnym obrysem — każdy obywatel liczy się osobno.
Lud jako jednorodne ciało
wspólne, podzielane interesy
przeważają nad różnicami
większość
mniejszość
Lud jako większość
rozstrzyga poparcie ponad połowy —
nawet kosztem mniejszości
Lud jako zbiór jednostek
każdy obywatel liczy się osobno,
z własnymi preferencjami
Demokracja bezpośrednia i przedstawicielska
Demokracja bezpośrednia i przedstawicielska jako dwa schematy
U góry demokracja bezpośrednia: strzałka prowadzi od obywateli wprost do decyzji, bo obywatele głosują bezpośrednio; zaciera to różnicę między rządem a rządzonymi; wzorzec to Ateny, a dziś referenda. U dołu demokracja przedstawicielska: obywatele wybierają przedstawicieli, a ci podejmują decyzje; przerywana strzałka powrotna od przedstawicieli do obywateli oznacza, że przedstawiciele odpowiadają przed wyborcami. Demokratyczność tego układu zależy od powiązania rządzących z rządzonymi.
Demokracja bezpośrednia
Obywatele
Decyzje
głosują bezpośrednio
zatarcie różnicy między rządem a rządzonymi
wzorzec: Ateny · dziś: referenda
Demokracja przedstawicielska
Obywatele
Przedstawiciele
Decyzje
wybierają
decydują
odpowiadają przed wyborcami
demokratyczność zależy od powiązania rządzących z rządzonymi
Modele demokracji - przegląd
Klasyczna
wzorzec ateński
bezpośrednie rządy zgromadzenia obywateli
Ochronna
Locke, Bentham, James Mill
ochrona obywateli przed nadużyciami władzy
Rozwojowa
Rousseau, J.S. Mill
uczestnictwo jako droga do wolności i rozwoju
Ludowa
Marks, Lenin
rządy w interesie klasy robotniczej
Liberalna
model współczesny
rządy przedstawicielskie i ochrona praw jednostki
Elitarna
Schumpeter, Mosca, Pareto
wybory rozstrzygają, która elita rządzi
Pluralistyczna
Dahl, Truman
konkurencja wielu grup interesu
Modele demokracji na osi czasu
Demokracja klasyczna
Wzorzec: starożytne Ateny — system demokracji bezpośredniej
Zgromadzenie wszystkich obywateli (40 razy w roku); Rada 500 obywateli jako władza wykonawcza
Funkcjonariusze wybierani losowo; krótkie kadencje dla szerokiej partycypacji
Ograniczenia:
wykluczenie większości populacji (kobiety, niewolnicy)
możliwa dzięki niewolnictwu
ograniczona do małych wspólnot
Współczesne przykłady: szwajcarskie kantony
Demokracja ochronna
Teoretycy: Locke, Bentham, James Mill
Demokracja jako ochrona przed państwem
“Rządy za zgodą rządzonych”
Kontrola legislatywy przez obywateli
Regularne i konkurencyjne wybory
Cel: maksymalizacja wolności indywidualnej
Demokracja rozwojowa
Teoretycy: Rousseau, J.S. Mill
Demokracja jako środek osiągnięcia wolności
Obywatele wolni tylko przy bezpośrednim uczestnictwie
Koncepcja “woli powszechnej”
Podstawa dla demokracji partycypacyjnej lat 60-70. XX w.
Demokracja ludowa
Tradycja marksistowska: Marks, Lenin
Demokracja “proletariacka” vs “burżuazyjna”
W praktyce: model leninowski
Rola “awangardy klasy robotniczej”
Partia jako interpretator interesów proletariatu
Demokracja liberalna
Pośrednia i przedstawicielska forma
Oparta na konkurencji i wyborach
Rozróżnia państwo od społeczeństwa obywatelskiego
Powszechna akceptacja w świecie zachodnim
Demokracja w praktyce: elitaryzm i pluralizm
Demokracja elitarna i pluralistyczna jako dwa schematy
Po lewej demokracja elitarna (Schumpeter, Mosca, Pareto): dwie elity rywalizują o głosy, a wyborcy co kilka lat wybierają, która z nich będzie rządzić; władzę zawsze sprawują elity. Po prawej demokracja pluralistyczna (Dahl, Truman): wokół polityki publicznej stoi pięć grup — partie, związki zawodowe, pracodawcy, organizacje społeczne i grupy nacisku — z których każda wywiera na nią wpływ; strzałki mają różną grubość, bo grupy mają różne zasoby, a więc i różny wpływ. Najgrubsza strzałka prowadzi od pracodawców, najcieńsza od organizacji społecznych.
Demokracja elitarna
Schumpeter, Mosca, Pareto
elita A
elita B
rywalizacja o głosy
wybory co kilka lat:
wyborcy wybierają elitę
wyborcy
władzę zawsze sprawują elity;
wybory rozstrzygają, która z nich rządzi
Demokracja pluralistyczna
Dahl, Truman
polityka publiczna
partie
związki zawodowe
pracodawcy
organizacje społeczne
grupy nacisku
władza rozproszona między konkurujące grupy;
grubość strzałki = zasoby, a więc i wpływ grupy
Po co jest demokracja? Modele na jednej osi
Po co jest demokracja? Modele demokracji na jednej osi
Pozioma oś rozpięta między ochroną przed władzą (demokracja zabezpiecza wolność jednostki) a uczestnictwem jako wartością (udział we władzy czyni obywateli wolnymi i rozwija ich). Po stronie ochrony leżą demokracja ochronna (Locke, Bentham, James Mill) i liberalna (model współczesny); po stronie uczestnictwa — klasyczna (wzorzec ateński) i rozwojowa (Rousseau, J.S. Mill). Poza osią: demokracja ludowa (Marks, Lenin), dla której liczy się treść decyzji w interesie klasy robotniczej, a nie sama procedura, oraz demokracja elitarna i pluralistyczna, które opisują, jak demokracja działa w praktyce, a nie po co jest.
Ochrona przed władzą
demokracja zabezpiecza wolność jednostki
ochronna
Locke, Bentham, James Mill
liberalna
model współczesny
Uczestnictwo jako wartość
udział we władzy czyni obywateli wolnymi i rozwija ich
klasyczna
wzorzec ateński
rozwojowa
Rousseau, J.S. Mill
Poza tą osią
ludowa (Marks, Lenin) — liczy się treść decyzji w interesie klasy robotniczej, a nie sama procedura
elitarna i pluralistyczna — opisują, jak demokracja działa w praktyce, a nie po co jest
Poliarchia (Robert Dahl)
Poliarchia: realny ustrój przybliżający demokratyczny ideał
Dwa wymiary: rywalizacja (na ile o władzę można otwarcie konkurować) oraz inkluzywność (jaka część dorosłych jest uprawniona do udziału w wyborach i rywalizacji)
Inkluzywność to zasięg prawa do udziału — kto należy do demosu — a nie liczba kanałów udziału: referenda czy panele obywatelskie nie poszerzają kręgu uprawnionych
Im wyższe oba wymiary, tym pełniejsza poliarchia
Operacjonalizacja w indeksie V-Dem (v2x_polyarchy) – demokracja wyborcza
Kwadrat Dahla
Kwadrat Dahla: dwa wymiary poliarchii
Oś pozioma to inkluzywność, czyli jaka część dorosłych może głosować i kandydować; oś pionowa to rywalizacja, czyli na ile można otwarcie konkurować o władzę. W narożnikach leżą cztery typy ustrojów: lewy dolny — hegemonie zamknięte, lewy górny — oligarchie konkurencyjne, prawy dolny — hegemonie inkluzywne, prawy górny — poliarchie.
Inkluzywność
jaka część dorosłych może głosować i kandydować
Rywalizacja
na ile można otwarcie konkurować o władzę
Źródło: Robert A. Dahl, Polyarchy (1971)
Hegemonie
zamknięte
bez rywalizacji
i bez szerokiego udziału
np. monarchie absolutne
Oligarchie
konkurencyjne
rywalizacja w wąskim
gronie uprawnionych
np. Wielka Brytania w XIX w.
Hegemonie
inkluzywne
głosują wszyscy,
ale nie ma wyboru
np. ZSRR
Poliarchie
szeroki demos
i otwarta rywalizacja
np. współczesne demokracje
Indeks demokracji wyborczej na świecie (2025)
Demokracja wyborcza według regionów świata (1900–2025)
Demokracja liberalna w regionach Europy (1900–2025)
Regres demokratyczny: Polska i Węgry
Ćwiczenie
Nowolandia: trzy spory o demokrację (ok. 30 minut)
Sześć grup po pięć osób, każda z inną sprawą — po dwie z każdego sporu: kto jest ludem, w jakim sensie lud ma rządzić, jak daleko sięgają rządy większości.
Każdą decyzję sprawdzacie dwoma pytaniami: ochronnym i rozwojowym.
15 minut pracy w grupach, 12 minut forum (tabela i kwadrat Dahla): reguły, przesłanka i fakt; bez prezentacji.
Forum: porównanie decyzji
1. Wiek i więźniowie
grupa 1 · spór 1
2. Mieszkańcy i diaspora
grupa 2 · spór 1
3. Referendum
grupa 3 · spór 2
4. Zgromadzenie obywatelskie
grupa 4 · spór 2
5. Ustawa językowa
grupa 5 · spór 3
6. Referendum językowe
grupa 6 · spór 3
Kwadrat Dahla: dwa wymiary poliarchii
Oś pozioma to inkluzywność, czyli jaka część dorosłych może głosować i kandydować; oś pionowa to rywalizacja, czyli na ile można otwarcie konkurować o władzę. W narożnikach leżą cztery typy ustrojów: lewy dolny — hegemonie zamknięte, lewy górny — oligarchie konkurencyjne, prawy dolny — hegemonie inkluzywne, prawy górny — poliarchie. Punkt „Nowolandia dziś” leży w ćwiartce poliarchii, blisko środka kwadratu.
Inkluzywność
jaka część dorosłych może głosować i kandydować
Rywalizacja
na ile można otwarcie konkurować o władzę
Źródło: Robert A. Dahl, Polyarchy (1971)
Hegemonie
zamknięte
bez rywalizacji
i bez szerokiego udziału
np. monarchie absolutne
Oligarchie
konkurencyjne
rywalizacja w wąskim
gronie uprawnionych
np. Wielka Brytania w XIX w.
Hegemonie
inkluzywne
głosują wszyscy,
ale nie ma wyboru
np. ZSRR
Poliarchie
szeroki demos
i otwarta rywalizacja
np. współczesne demokracje
Nowolandia dziś
Odpowiedzi wzorcowe: wiek i więźniowie
Odpowiedzi wzorcowe: wiek wyborczy i więźniowie (grupa 1)
wiek wyborczy i więźniowie (grupa 1). Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Wiek wyborczy. Perspektywa ochronna: 18 lat w obu rodzajach wyborów — interesy nieletnich chronią rodzice i prawo; głos służy obronie własnych interesów. Perspektywa rozwojowa: 16 lat, co najmniej w wyborach lokalnych (jak w Szkocji) — pierwszy głos oddany jeszcze w szkole buduje nawyk; frekwencja młodych to 35%. B. Więźniowie. Perspektywa ochronna: Głosują; prawo głosu odbiera najwyżej wyrok w konkretnej sprawie — wobec więźniów państwo ma najwięcej władzy (Hirst, model polski). Perspektywa rozwojowa: Głosują wszyscy, jak w Maine i Vermoncie — udział w wyborach jest częścią powrotu do wspólnoty. Gdzie perspektywy się rozchodzą: Na wieku: 18 czy 16 — możliwym kompromisem jest 16 lat w wyborach lokalnych i 18 w krajowych, jak w Szkocji. Co do więźniów obie perspektywy mogą dojść do tej samej reguły — z różnych powodów.
Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza
A. Wiek
wyborczy
B. Więźniowie
Perspektywa ochronna
18 lat w obu rodzajach wyborów — interesy
nieletnich chronią rodzice i prawo; głos
służy obronie własnych interesów.
Głosują; prawo głosu odbiera najwyżej wyrok
w konkretnej sprawie — wobec więźniów
państwo ma najwięcej władzy (Hirst, model
polski).
Perspektywa rozwojowa
16 lat, co najmniej w wyborach lokalnych
(jak w Szkocji) — pierwszy głos oddany
jeszcze w szkole buduje nawyk; frekwencja
młodych to 35%.
Głosują wszyscy, jak w Maine i Vermoncie —
udział w wyborach jest częścią powrotu do
wspólnoty.
GDZIE PERSPEKTYWY SIĘ ROZCHODZĄ
Na wieku: 18 czy 16 — możliwym kompromisem jest 16 lat w wyborach lokalnych i 18 w krajowych, jak w Szkocji.
Co do więźniów obie perspektywy mogą dojść do tej samej reguły — z różnych powodów.
Odpowiedzi wzorcowe: mieszkańcy i diaspora
Odpowiedzi wzorcowe: mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora (grupa 2)
mieszkańcy bez obywatelstwa i diaspora (grupa 2). Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Mieszkańcy bez obywatelstwa. Perspektywa ochronna: Głosują co najmniej lokalnie, po kilku latach zamieszkania, w wersji mocniejszej także krajowo (Nowa Zelandia): płacą podatki i podlegają prawu — „zgoda rządzonych”. Perspektywa rozwojowa: Głosują lokalnie i dostają ścieżkę do obywatelstwa — udział w życiu wspólnoty integruje. B. Diaspora. Perspektywa ochronna: Odrębny okręg z kilkoma mandatami (Włochy, Francja): obywatele za granicą słabo podlegają ustawom, a 600 tys. głosów przesądzałoby o okręgu w stolicy. Perspektywa rozwojowa: Do obrony w obie strony: głos podtrzymuje więź z krajem, ale bez udziału w życiu na miejscu niewiele „kształci”. Gdzie perspektywy się rozchodzą: Na uzasadnieniu głosu mieszkańców — ochrona interesów czy integracja — i na tym, czy ma on objąć wybory krajowe. Przy diasporze: czy w ogóle dawać głos tym, których skutki decyzji dotykają najmniej.
Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza
A. Mieszkańcy
bez
obywatelstwa
B. Diaspora
Perspektywa ochronna
Głosują co najmniej lokalnie, po kilku
latach zamieszkania, w wersji mocniejszej
także krajowo (Nowa Zelandia): płacą
podatki i podlegają prawu — „zgoda
rządzonych”.
Odrębny okręg z kilkoma mandatami (Włochy,
Francja): obywatele za granicą słabo
podlegają ustawom, a 600 tys. głosów
przesądzałoby o okręgu w stolicy.
Perspektywa rozwojowa
Głosują lokalnie i dostają ścieżkę do
obywatelstwa — udział w życiu wspólnoty
integruje.
Do obrony w obie strony: głos podtrzymuje
więź z krajem, ale bez udziału w życiu na
miejscu niewiele „kształci”.
GDZIE PERSPEKTYWY SIĘ ROZCHODZĄ
Na uzasadnieniu głosu mieszkańców — ochrona interesów czy integracja — i na tym, czy ma on objąć wybory
krajowe. Przy diasporze: czy w ogóle dawać głos tym, których skutki decyzji dotykają najmniej.
Odpowiedzi wzorcowe: referendum obywatelskie
Odpowiedzi wzorcowe: referendum z inicjatywy obywateli (grupa 3)
referendum z inicjatywy obywateli (grupa 3). Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Inicjatywa. Perspektywa ochronna: Tylko „hamulec”: np. 100 tys. podpisów w 100 dni, by poddać pod głosowanie uchwaloną ustawę; prawo piszą rozliczalni reprezentanci. Perspektywa rozwojowa: Hamulec i inicjatywa ludowa: obywatele mogą też zgłosić własny projekt (np. 100 tys. podpisów w 18 miesięcy) — współtworzą prawa, którym podlegają. B. Moc wyniku. Perspektywa ochronna: Wynik wiążący tylko przy progu frekwencji albo doradczy — by nieliczna, zmobilizowana grupa nie narzucała woli reszcie. Perspektywa rozwojowa: Wiążący i bez progu frekwencji (Szwajcaria): próg nagradza bojkot — Polska 2015 i 2023, Węgry 2016. Gdzie perspektywy się rozchodzą: Na progu frekwencji: ochrona przed zmobilizowaną mniejszością czy nagroda za bojkot. Ryzyko po obu stronach: wiążące referendum bez ograniczeń tematycznych może stać się narzędziem większości przeciw mniejszości (sprawa 6).
Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza
A. Inicjatywa
B. Moc wyniku
Perspektywa ochronna
Tylko „hamulec”: np. 100 tys. podpisów w
100 dni, by poddać pod głosowanie uchwaloną
ustawę; prawo piszą rozliczalni
reprezentanci.
Wynik wiążący tylko przy progu frekwencji
albo doradczy — by nieliczna, zmobilizowana
grupa nie narzucała woli reszcie.
Perspektywa rozwojowa
Hamulec i inicjatywa ludowa: obywatele mogą
też zgłosić własny projekt (np. 100 tys.
podpisów w 18 miesięcy) — współtworzą
prawa, którym podlegają.
Wiążący i bez progu frekwencji
(Szwajcaria): próg nagradza bojkot — Polska
2015 i 2023, Węgry 2016.
GDZIE PERSPEKTYWY SIĘ ROZCHODZĄ
Na progu frekwencji: ochrona przed zmobilizowaną mniejszością czy nagroda za bojkot. Ryzyko po obu stronach:
wiążące referendum bez ograniczeń tematycznych może stać się narzędziem większości przeciw mniejszości
(sprawa 6).
Odpowiedzi wzorcowe: zgromadzenie obywatelskie
Odpowiedzi wzorcowe: zgromadzenie obywatelskie (grupa 4)
zgromadzenie obywatelskie (grupa 4). Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Skład i temat. Perspektywa ochronna: Doraźne zgromadzenie, np. 100 osób losowanych z kwotami (region, wiek, język), w jednej sprawie wskazanej przez parlament. Perspektywa rozwojowa: Stałe ciało z rotacją, jak we wspólnocie niemieckojęzycznej Belgii; temat mogą wskazać obywatele w petycji — głos dla ludzi spoza partii. B. Los rekomendacji. Perspektywa ochronna: Opinia, najwyżej z obowiązkiem debaty w parlamencie: losowani członkowie nie odpowiadają przed wyborcami. Perspektywa rozwojowa: Parlament musi głosować i uzasadnić odrzucenie; sprawy ustrojowe idą pod referendum (Irlandia: zgromadzenie, komisja, referendum). Gdzie perspektywy się rozchodzą: Na tym, czy rekomendacje cokolwiek wiążą. Lekcja z Francji 2019–2020: obietnica „bez filtra” bez mechanizmu kończy się rozczarowaniem. Zgromadzenie to nowy kanał udziału, ale inkluzywności nie zmienia.
Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza
A. Skład
i temat
B. Los
rekomendacji
Perspektywa ochronna
Doraźne zgromadzenie, np. 100 osób
losowanych z kwotami (region, wiek, język),
w jednej sprawie wskazanej przez parlament.
Opinia, najwyżej z obowiązkiem debaty w
parlamencie: losowani członkowie nie
odpowiadają przed wyborcami.
Perspektywa rozwojowa
Stałe ciało z rotacją, jak we wspólnocie
niemieckojęzycznej Belgii; temat mogą
wskazać obywatele w petycji — głos dla
ludzi spoza partii.
Parlament musi głosować i uzasadnić
odrzucenie; sprawy ustrojowe idą pod
referendum (Irlandia: zgromadzenie,
komisja, referendum).
GDZIE PERSPEKTYWY SIĘ ROZCHODZĄ
Na tym, czy rekomendacje cokolwiek wiążą. Lekcja z Francji 2019–2020: obietnica „bez filtra” bez mechanizmu
kończy się rozczarowaniem. Zgromadzenie to nowy kanał udziału, ale inkluzywności nie zmienia.
Odpowiedzi wzorcowe: ustawa językowa
Odpowiedzi wzorcowe: ustawa o języku nauczania (grupa 5)
ustawa o języku nauczania (grupa 5). Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Jaka większość?. Perspektywa ochronna: Co najmniej podwójna: w całym parlamencie i wśród posłów z Północy (Belgia). Partia Jedności ma 54% mandatów przy 46% głosów. Perspektywa rozwojowa: Droga rousseauowska: zwykła większość jako wola wspólnoty — ale wtedy trzeba odpowiedzieć, czy 82% może decydować o szkołach 18%. B. Konstytucja czy region?. Perspektywa ochronna: Prawo do nauki w języku mniejszości w konstytucji, poza zasięgiem zwykłej ustawy (art. 35 Konstytucji RP, Finlandia). Perspektywa rozwojowa: Droga millowska: o języku nauczania decyduje sama Północ przez samorząd regionalny (wspólnoty językowe w Belgii od 1989 roku). Gdzie perspektywy się rozchodzą: Na decyzji B: ochrona prawa w konstytucji czy przekazanie sprawy regionowi. Obie perspektywy mogą się zgodzić, że zwykła większość nie wystarcza — a region tworzy nową mniejszość: 30% mieszkańców Północy mówi po nowolandzku.
Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza
A. Jaka
większość?
B. Konstytucja
czy region?
Perspektywa ochronna
Co najmniej podwójna: w całym parlamencie i
wśród posłów z Północy (Belgia). Partia
Jedności ma 54% mandatów przy 46% głosów.
Prawo do nauki w języku mniejszości w
konstytucji, poza zasięgiem zwykłej ustawy
(art. 35 Konstytucji RP, Finlandia).
Perspektywa rozwojowa
Droga rousseauowska: zwykła większość jako
wola wspólnoty — ale wtedy trzeba
odpowiedzieć, czy 82% może decydować o
szkołach 18%.
Droga millowska: o języku nauczania
decyduje sama Północ przez samorząd
regionalny (wspólnoty językowe w Belgii od
1989 roku).
GDZIE PERSPEKTYWY SIĘ ROZCHODZĄ
Na decyzji B: ochrona prawa w konstytucji czy przekazanie sprawy regionowi. Obie perspektywy mogą się
zgodzić, że zwykła większość nie wystarcza — a region tworzy nową mniejszość: 30% mieszkańców Północy mówi
po nowolandzku.
Odpowiedzi wzorcowe: referendum językowe
Odpowiedzi wzorcowe: referendum w sprawie języka nauczania (grupa 6)
referendum w sprawie języka nauczania (grupa 6). Wzorcowe reguły z dwóch perspektyw, nie jedyne poprawne. A. Czy referendum?. Perspektywa ochronna: Nie: prawa mniejszości wyłączone spod referendum, tak jak Włochy wyłączają z niego podatki i amnestie; wynik przesądza demografia (Łotwa 2012). Perspektywa rozwojowa: Droga rousseauowska: tak — referendum to najpełniejsza forma samostanowienia wspólnoty. Sprawdzian: czy 82% może decydować o szkołach 18%? B. Jaka większość?. Perspektywa ochronna: Jeżeli już, to podwójna: w całym kraju i na Północy, jak kantony w Szwajcarii — Północ ma weto. Perspektywa rozwojowa: Droga millowska: referendum regionalne na Północy zamiast krajowego — decydują ci, których sprawa dotyczy. Gdzie perspektywy się rozchodzą: Na decyzji A: czy o prawach mniejszości można głosować. Szwajcaria 2009 (zakaz minaretów, 57,5% za) pokazuje, że wiążąca inicjatywa bez wyłączeń trafia także w mniejszości; podwójna większość daje z kolei Północy weto.
Wzorzec, nie jedyna poprawna reguła: liczy się konkretna reguła, przesłanka modelu i fakt z arkusza
A. Czy
referendum?
B. Jaka
większość?
Perspektywa ochronna
Nie: prawa mniejszości wyłączone spod
referendum, tak jak Włochy wyłączają z
niego podatki i amnestie; wynik przesądza
demografia (Łotwa 2012).
Jeżeli już, to podwójna: w całym kraju i na
Północy, jak kantony w Szwajcarii — Północ
ma weto.
Perspektywa rozwojowa
Droga rousseauowska: tak — referendum to
najpełniejsza forma samostanowienia
wspólnoty. Sprawdzian: czy 82% może
decydować o szkołach 18%?
Droga millowska: referendum regionalne na
Północy zamiast krajowego — decydują ci,
których sprawa dotyczy.
GDZIE PERSPEKTYWY SIĘ ROZCHODZĄ
Na decyzji A: czy o prawach mniejszości można głosować. Szwajcaria 2009 (zakaz minaretów, 57,5% za)
pokazuje, że wiążąca inicjatywa bez wyłączeń trafia także w mniejszości; podwójna większość daje z kolei
Północy weto.
Odpowiedzi wzorcowe: Dahl i V-Dem
Odpowiedzi wzorcowe: kwadrat Dahla i indeksy V-Dem
Tabela: jak decyzje z trzech sporów zmieniają rywalizację i inkluzywność w Nowolandii i którego indeksu V-Dem dotyczą. Spór 1, kto jest ludem: rywalizacja bez zmian; inkluzywność rośnie, gdy demos się poszerza (16-latkowie, mieszkańcy bez obywatelstwa), a maleje przy zakazie dla wszystkich więźniów; dotyczy indeksu demokracji wyborczej, bo powszechność prawa wyborczego to składnik poliarchii. Spór 2, w jakim sensie lud rządzi: rywalizacja bez zmian lub lekko w górę, bo inicjatywa otwiera agendę aktorom spoza partii; inkluzywność bez zmian, bo referendum nie poszerza kręgu uprawnionych; nie dotyczy żadnego z dwóch indeksów, bo demokrację bezpośrednią V-Dem mierzy osobno, w komponencie partycypacyjnym. Spór 3, jak daleko sięgają rządy większości: rywalizacja i inkluzywność bez zmian; dotyczy indeksu demokracji liberalnej: rządy prawa, prawa jednostki, ograniczenia władzy. Najczęstszy błąd: twierdzenie, że referendum zwiększa inkluzywność; ten sam demos decyduje częściej, a krąg uprawnionych się nie zmienia. Puenta: po 2010 roku na Węgrzech i w Polsce nikomu nie odebrano prawa głosu, lecz ograniczano sądy, media i instytucje kontrolne, więc spadał przede wszystkim indeks liberalny, zgodnie z diagnozą Bermeo.
Spór
Rywalizacja
Inkluzywność
Indeks V-Dem
1. Kto jest ludem?
=
↑ / ↓
↑ szerszy demos (16-latkowie, mieszkańcy)
· ↓ zakaz dla wszystkich więźniów
demokracji wyborczej
powszechność prawa wyborczego to
składnik poliarchii
2. W jakim sensie lud
rządzi?
= lub ↑
inicjatywa otwiera
agendę aktorom spoza
partii
=
referendum nie poszerza kręgu
uprawnionych
żadnego z dwóch
demokrację bezpośrednią V-Dem mierzy
osobno (komponent partycypacyjny)
3. Jak daleko sięgają
rządy większości?
=
=
demokracji liberalnej
rządy prawa, prawa jednostki,
ograniczenia władzy
NAJCZĘSTSZY BŁĄD
„Referendum zwiększa inkluzywność”. Nie: ten sam demos
decyduje częściej, krąg uprawnionych się nie zmienia.
PUENTA
Po 2010 r. na Węgrzech i w Polsce nikomu nie odebrano prawa
głosu; ograniczano sądy, media i instytucje kontrolne —
więc spadał indeks liberalny (Bermeo).
Podsumowanie
Demokracja to rodzina odpowiedzi na trzy dylematy: kto jest ludem, w jakim sensie ma rządzić i jak daleko sięgają rządy większości
Modele demokracji różnie rozkładają akcenty: ochrona przed władzą (ochronna, liberalna) czy uczestnictwo jako wartość (klasyczna, rozwojowa)
Poliarchia Dahla — rywalizacja i inkluzywność — to podstawa pomiaru demokracji w V-Dem
Demokracja wyborcza to nie to samo co liberalna: regres zaczyna się od komponentu liberalnego, ale bywa odwracalny przy urnie
Demokracja pozostaje najlepszym znanym systemem rządów
Quiz
Dziesięć pytań z dzisiejszych zajęć w formule egzaminu: cztery odpowiedzi, jedna poprawna. Głosujecie anonimowo, na telefonach.
bdstanley.netlify.app/vote